Ü(K-I)1650-2026
2026-2028 ORTA VADELİ PROGRAM
(Önerge No:1330/2026)
(KKTCBb.)
Bakanlar Kurulu, önerge de belirtilenler ışığında, Devlet Planlama Örgütü tarafından hazırlanan ve ekte sunulan 2026-2028 Orta Vadeli Program Taslağı'nı onaylayarak, Resmi Gazete'de yayımlanmasına karar verdi.
29.7.2026
İÇİNDEKİLER
GİRİŞ ... 1 GENEL DEĞERLENDİRME ... 2 I. DÜNYA VE KKTC EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER ... 3 A. DÜNYA EKONOMİSİ ... 3 B. KKTC EKONOMİSİ ... 5
- Büyüme ... 5
- İstihdam ... 6
- Enflasyon ... 7
- Ödemeler Dengesi ... 9
- Mali Piyasalar ve Finans ... 11
- Kamu Maliyesi ... 13 II. MAKROEKONOMİK POLİTİKA ÇERÇEVESİ VE TEMEL AMAÇLAR ... 17 III. MAKROEKONOMİK HEDEFLER VE POLİTİKALAR ... 18 Büyüme ... 18 Turizmde Gelecek Vizyonu ... 18 Geleceği Şekillendiren Yükseköğretim ... 19 Gelişime Yön Veren Öncelikli Alanlar ... 20 Sanayide güçlü adımlar ... 21 Yeşil dönüşümün hazırlanması ... 22 Dijital Dönüşümle Yeni Çağı Yakalamak ... 22 Beşeri sermayenin güçlü bir yapıya kavuşturulması ... 23 Sağlık Ekonomisi ve Verimlilik Politikaları ... 24 Kamu altyapı yatırımlarının artırılması ... 24 Tarımda verimliliğin artırılması ... 25 İstihdam ... 27 İşgücüne katılımın geliştirilmesi ... 27 Meslek okullarının cazibesinin artırılması ... 27 İşsizliğin azaltılması ... 28 Enflasyon ... 28 Ödemeler Dengesi ... 29 Ürün/Pazar Çeşitlendirilmesi ... 29 Ticaretin Kolaylaştırılması ... 29 İthalat Bağımlılığının azaltılması ... 29
Hizmet İhracatının geliştirilmesi...30 Mali Piyasalar ve Finans...30 Mali Piyasaların geliştirilmesi...30 Tasarrufların artırılması...31 Kamu Maliyesi...31 Harcamalarda etkinlik...31 Vergide adalet...31 Kayıt dışılık ile mücadele...32 Sosyal Güvenlik Sisteminin Mali Sürdürülebilirliği...32 İş ve Yatırım Ortamı...33 İş Yatırım Süreçlerinin İyileştirilmesi...33 Teşvik Sisteminin Etkinleştirilmesi...33 Rekabetçi Yeni Yatırımlar...34 Tedarik Zinciri Odaklılık...34 TEMEL EKONOMİK BÜYÜKLÜKLER...35 EK TABLOLAR...35 Ek Tablo-1 Temel Ekonomik Göstergeler...35 Ek Tablo-2 GSYİH’deki Sektörel Gelişmeler...36 Ek Tablo-3 GSYİH’deki Sektörel Gelişmeler...37 Ek Tablo-4 Ödemeler Dengesi...38 Ek Tablo-5 Ekonominin Genel Dengesi...39 Ek Tablo-6 Sabit Sermaye Yatırımlarının Kesimler İtibarıyla Dağılımı...40 Ek Tablo-7 Hanehalkı İşgücü Anketi Temel Göstergeleri...41 Ek Tablo-8 Devlet Bütçe Dengesi...42 REFORM ÖNCELİKLERİ KAPSAMINDA GERÇEKLEŞTİRİLECEK DÜZENLEMELER...43
ii
TABLOLAR
Tablo 1: Küresel Ekonomilerin GSYİH Büyüme Oranları (%) 3 Tablo 2: Küresel Ekonomilerin Yıllık Enflasyon Oranları (%) 4 Tablo 3: Küresel Ticaret Hacmi Değişim Oranları (%) 4 Tablo 4: GSYİH'deki Sektörel Gelişmeler 5 Tablo 5: Hanehalkı İşgücü Anketlerine Göre Bazı Temel Göstergeler (2022-2024) 6 Tablo 6: Ödemeler Dengesi 10 Tablo 7: Kamu Kesimi Genel Dengesi 14
ŞEKİLLER
Şekil 1: KKTC TÜFE Yıl Sonu Değişim Oranları (%) 7 Şekil 2: 2025 Aralık Ayı Tüketici Fiyatı Endeksi, Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Değişim Oranları (%) 8
iii
985 1
GİRİŞ
Orta Vadeli Program (OVP), küresel ve ulusal ölçekteki ekonomik gelişmelerin analizine dayanan; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmasına katkı sunacak makroekonomik hedefleri ve öncelikli ulusal politika önerilerini içeren temel bir politika dokümanıdır. Bu bağlamda OVP, kamu kesimi, özel sektör ve toplumun tüm kesimleri için ortak bir vizyon sunarak, orta vadeli bir perspektif çerçevesinde hedef birliği sağlamayı ve bu doğrultuda iş birliğini güçlendirmeyi amaçlamaktadır.
2026–2028 dönemine ilişkin Orta Vadeli Program, Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (2025–2029) ile uyum içerisinde hazırlanmıştır. Kalkınma Planı, “istikrarlı ve güçlü büyüyen, rekabetçi ve yüksek katma değerli üretim kapasitesinin artırıldığı; yaşanabilir mekânlar ve sürdürülebilir çevreye sahip, nitelikli ve sağlıklı bireylerden oluşan güçlü bir toplumun inşasına odaklanan ve uluslararası iş birliğini geliştirmiş bir Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti” vizyonunu esas almaktadır.
Orta Vadeli Program; politik, teknolojik ve sosyoekonomik gelişmelerin ortaya çıkarabileceği risk ve tehditleri dikkate alarak önleyici nitelikte politikalar geliştirmekte, aynı zamanda oluşabilecek fırsatları da değerlendirmeye yönelik teşvik edici bir yaklaşım benimsemektedir. Bu özelliğiyle, ortaya koyduğu hedefler ve politika önerileri aracılığıyla Kalkınma Planı’nın orta ve uzun vadeli hedeflerine ulaşılmasında yön gösterici bir işlev üstlenmektedir.
OVP’nin ilk yılında uygulanacak politikalar ve somut tedbirler, ayrıntılı biçimde 2026 Yılı İzleme ve Değerlendirme Programında yer alacaktır.
GENEL DEĞERLENDİRME
Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı ile uyumlu olarak hazırlanan 2026-2028 dönemini kapsayan Orta Vadeli Program; yeşil ve dijital dönüşümü, kamu hizmetlerinde şeffaflığı ve yerli üretim kapasitesinin artırılmasını merkeze alırken, 2025-2029 dönemi için yıllık ortalama %5,0 oranında bir büyüme hedeflemektedir. Pandemi sonrası dönemde güçlü bir toparlanma sürecine giren KKTC ekonomisinde Gayri Safi Yurt İçi Hasıla 2022'de %13,3, 2023'te %7,3 ve 2024'te %8,5 oranında büyüme kaydetmiş, kişi başına düşen milli gelir ise 2024 yılında 17.498 ABD doları seviyesine ulaşmıştır. Bu büyümenin lokomotif sektörleri inşaat, sanayi ve ticaret-turizm olurken, işgücü piyasasında da olumlu eğilimler gözlenmiş; 2024 yılı verilerine göre işgücüne katılma oranı %53,1'e, istihdam oranı %50,5'e yükselmiş ve işsizlik oranı %4,9 seviyesine gerilemiştir. İthalat bağımlılığı ve döviz kuru dalgalanmalarına karşı hassas olan ülke ekonomisinde, 2022'de %94,5'e ulaşan rekor enflasyon, uygulanan politikalar ve küresel normalleşmenin etkisiyle 2024'te %53,3'e, 2025 yılı sonunda ise %39,45'e kadar inerek düşüş eğilimine girmiştir. Bu dönemde, dış ticaret hacmi incelendiğinde 2024 yılında ithalatın 3,5 milyar ABD Dolarına ulaşmasına karşılık ihracatın ithalatı karşılama oranının sadece %5,0 seviyesinde kaldığı, ancak turizm ve yükseköğretim gibi sektörlerden elde edilen güçlü hizmet gelirleri sayesinde cari işlemler dengesinin 502,03 milyon ABD Doları fazla verdiği görülmektedir. Türkiye Cumhuriyeti'nden sağlanan mali yardım ve krediler 2024'te 12,2 milyar TL'ye ulaşarak kamu maliyesinde kritik bir dış finansman kaynağı olmaya devam etmektedir.
Programda, ekonominin dış şoklara karşı dayanıklılığını artırmak amacıyla tüm kamu hizmetlerinin e-Devlet kapısına taşınması, geniş bant interneti yaygınlaştıracak fiber projeleri ve e-Maliye uygulamalarının devreye alınması gibi dijital dönüşüm hedefleriyle birlikte, atık yönetimi ve yenilenebilir enerjinin yaygınlaştırılmasını içeren yeşil dönüşüm adımları da önceliklendirilmiştir. Altyapı yatırımları kapsamında Türkiye'den enterkonnekte sistemle elektrik temin edilmesine yönelik çalışmaların sürdürülmesi, yeni hastanelerin inşası, yol kapasitelerinin artırılması ve limanların çağdaşlaştırılması planlanmaktadır. İthalata bağımlılığı azaltmak için Entegre Tarım Bilgi Sistemi'nin kurulması hedeflenirken, ekonomideki kayıt dışılığın vergi tabanının genişletilmesi ve dijital ödeme yöntemlerinin teşvik edilmesi yoluyla devlet politikası düzeyinde azaltılması amaçlanmaktadır. Tüm bu veriler ışığında OVP, KKTC'nin dış desteklere ve hizmet gelirlerine dayalı kırılgan yapısını güçlendirmeyi, dijitalleşme ile rekabetçi bir yatırım ortamı yaratmayı, beşerî sermaye ile çevresel sürdürülebilirliği temel alan bütüncül bir kalkınma vizyonunu ortaya koymaktadır.
I. DÜNYA VE KKTC EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER
A. DÜNYA EKONOMİSİ
Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) Ocak 2026 tarihli Dünya Ekonomik Görünüm Güncelleme Raporu'na göre, küresel ekonomik büyümenin 2025 yılında %3,3 seviyesinde gerçekleştiği tahmin edilmekte olup, 2026 yılında %3,3 ve 2027 yılında %3,2 düzeylerinde seyretmesi öngörülmektedir. Küresel büyüme görünümünün, ticaret politikalarındaki belirsizlikler ve jeopolitik risklere rağmen, başta teknoloji ve yapay zekâ odaklı yatırımlar olmak üzere destekleyici unsurlar sayesinde görece istikrarlı bir seyir izlediği değerlendirilmektedir.
Gelişmiş ekonomilerde ekonomik büyümenin 2026 yılında %1,8, 2027 yılında ise %1,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Amerika Birleşik Devletleri ekonomisinin, maliye politikası desteği ve görece gevşek finansal koşulların etkisiyle 2026 yılında %2,4 oranında büyümesi, 2027 yılında ise büyümenin %2,0 seviyesine gerilemesi öngörülmektedir. Avro Bölgesi’nde ise yapısal sorunlar, imalat sanayindeki zayıf görünüm ve enerji maliyetlerinin gecikmeli etkileri nedeniyle ekonomik büyümenin 2026 yılında %1,3, 2027 yılında %1,4 düzeyinde sınırlı kalacağı tahmin edilmektedir.
Gelişmekte olan ve gelişen ekonomiler grubunda büyümenin 2026 ve 2027 yıllarında %4,1–%4,2 aralığında seyretmesi öngörülmektedir. Bu görünüm çerçevesinde, Çin ekonomisinin 2026 yılında %4,5, 2027 yılında ise %4,0 oranında büyüyeceği; Hindistan ekonomisinin ise güçlü iç talep ve yatırım dinamiklerinin etkisiyle 2026 ve 2027 yıllarında %6,4 oranında büyümesini sürdüreceği tahmin edilmektedir.
Türkiye ekonomisine ilişkin olarak IMF, Ocak 2026 tarihli raporunda ekonomik büyümenin 2025 yılında %4,1, 2026 yılında %4,2 ve 2027 yılında %4,1 seviyelerinde gerçekleşeceğini öngörmektedir. Bu görünümde, iç talepteki toparlanma, yatırımların seyri ve dış talepte kademeli iyileşmenin etkili olacağı değerlendirilmektedir.
Tablo 1: Küresel Ekonomilerin GSYİH Büyüme Oranları (%)
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | |
|---|---|---|---|---|
| Dünya | 3,3 | 3,3 | 3,3 | 3,2 |
| Gelişmiş Ekonomiler | 1,8 | 1,7 | 1,8 | 1,7 |
| Amerika Birleşik Devletleri | 2,8 | 2,1 | 2,4 | 2,0 |
| Avro Bölgesi | 0,9 | 1,4 | 1,3 | 1,4 |
| Almanya | -0,5 | 0,2 | 1,1 | 1,5 |
| Birleşik Krallık | 1,1 | 1,4 | 1,3 | 1,5 |
| Gelişmekte Olan Ekonomiler | 4,3 | 4,4 | 4,2 | 4,1 |
| Çin | 5,0 | 5,0 | 4,5 | 4,0 |
| Türkiye | 3,3 | 4,1 | 4,2 | 4,1 |
Kaynak: IMF, World Economic Outlook Update, Ocak 2026 Not: 2024 yılı gerçekleşme verileri olup 2025, 2026 ve 2027 yılları tahmin verilerdir.
Küresel ölçekte enflasyonla mücadele süreci devam etmekte olup, küresel manşet enflasyonun 2025 yılında %4,1 seviyesinde gerçekleştiği, 2026 yılında %3,8’e ve 2027 yılında %3,4’e gerilemesinin beklendiği ifade edilmektedir. Enflasyondaki düşüş sürecinde enerji fiyatlarındaki gerileme, küresel talepteki ılımlı görünüm ve işgücü piyasalarında devam eden normalleşmenin belirleyici olacağı öngörülmektedir. Bununla birlikte, özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nde hizmet enflasyonu ve ücret artışlarının, enflasyonun hedef seviyelere dönüş sürecini diğer gelişmiş ekonomilere kıyasla daha yavaşlatabileceği değerlendirilmektedir.
Tablo 2: Küresel Ekonomilerin Yıllık Enflasyon Oranları (%)
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | |
|---|---|---|---|---|
| Dünya | 5,8 | 4,1 | 3,8 | 3,4 |
| Gelişmiş Ekonomiler | 2,6 | 2,5 | 2,2 | 2,1 |
| Amerika Birleşik Devletleri | 4,1 | 3,4 | 2,4 | 2,2 |
| Birleşik Krallık | 7,3 | 4,0 | 2,2 | 2,0 |
| Avro Bölgesi | 5,4 | 2,9 | 1,9 | 2,0 |
| Almanya | 6,0 | 3,0 | 2,0 | 2,0 |
| Gelişmekte Olan Ekonomiler | 7,9 | 5,2 | 4,8 | 4,3 |
| Çin | 0,2 | 0,4 | 1,0 | 1,7 |
| Türkiye | 53,9 | 60,9 | 33,0 | 19,2 |
Kaynak: IMF, World Economic Outlook Update, Ocak 2026 Not: 2024 yılı tahmin, 2025–2027 yılları projeksiyondur.
Küresel ticaret hacmine ilişkin olarak, mal ve hizmet ticareti hacminin 2025 yılında %4,1 oranında büyümesinin ardından, 2026 yılında %2,6’ya gerilemesi, 2027 yılında ise %3,1 seviyesine yükselmesi beklenmektedir. Bu görünümde, ticaret politikalarındaki belirsizlikler, artan korumacı eğilimler ve jeopolitik risklerin küresel ticaret hacmi üzerindeki baskısını sürdürdüğü; buna karşılık teknoloji ürünleri ticareti ve Asya ekonomileri kaynaklı ihracatın küresel ticareti destekleyici rol oynadığı değerlendirilmektedir.
IMF raporunda, ticaret politikalarına ilişkin belirsizliklerin, yeni gümrük tarifeleri ve sektörel kısıtlamalar yoluyla küresel ticaret ve yatırımlar üzerinde aşağı yönlü riskler oluşturmaya devam ettiği vurgulanmaktadır. Ayrıca, artan jeopolitik gerilimler, yüksek kamu borçluluk oranları ve finansal piyasalarda yoğunlaşan kırılganlıkların, orta ve uzun vadede küresel ekonomik görünüm üzerindeki risk unsurları arasında yer aldığı ifade edilmektedir.
Tablo 3: Küresel Ticaret Hacmi Değişim Oranları (%)
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | |
|---|---|---|---|---|
| Dünya Ticaret Hacmi | 3,6 | 4,1 | 2,6 | 3,1 |
| Gelişmiş Ekonomiler | 2,0 | 3,0 | 1,9 | 2,4 |
| Gelişmekte Olan Ekonomiler | 6,3 | 5,7 | 3,6 | 4,4 |
Kaynak: IMF, World Economic Outlook Update, Ocak 2026 Not: Ticaret hacmi; mal ve hizmet ihracat ve ithalat hacimlerinin ortalamasını ifade etmektedir.
B. KKTC EKONOMİSİ
1. Büyüme
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ekonomisi, 2020 yılında Covid-19 pandemisinin etkisiyle bir önceki yıla kıyasla Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH) büyüme oranında reel olarak %16,2 oranında daralma yaşamıştır. Pandemi sürecinin ardından ekonomik faaliyetlerde kademeli bir toparlanma sürecine girilmiş; bu çerçevede 2022–2024 döneminde GSYİH büyüme oranlarında belirgin bir iyileşme kaydedilmiştir. Buna göre, söz konusu dönemde Gayri Safi Yurt İçi Hasıla büyüme oranları sırasıyla 2022 yılında %13,3, 2023 yılında %7,3 ve 2024 yılında %8,5 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılında kişi başına gayri safi milli hasıla ABD doları cinsinden 17 Bin 498 dolar olarak gerçekleşmiştir.
Ana sektörler itibarıyla reel gelişmeler incelendiğinde, 2024 yılında ekonomik büyümeye en yüksek katkıyı sağlayan sektörlerin başında %19,9 oranı ile İnşaat sektörü gelmiştir. İnşaat sektörünü, %11,4 oranı ile Sanayi sektörü ve %10,9 oranı ile Ticaret-Turizm sektörü takip etmiştir. Alt sektörler düzeyinde değerlendirildiğinde ise Bitkisel Üretim sektöründe %20,8 ve Balıkçılık sektöründe %24,3 oranlarında kaydedilen artışlar dikkat çekici olmuştur. Aynı dönemde en yüksek daralma yaşayan sektör %28,1 oranı ile Ormancılık sektörü olmuştur.
Tablo 4: GSYİH'deki Sektörel Gelişmeler
| Sektörler | 2022 | 2023 | 2024 | 2022 | 2023 | 2024 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sabit Fiyatlarla (TL) | Cari Fiyatlarla (Milyon TL) | |||||
| 1. Tarım | 1.478,4 | 1.438,3 | 1.574,3 | 4.911,4 | 7.020,3 | 12.832,2 |
| 1.1. Bitkisel | 600,5 | 549,8 | 664,0 | 2.517,5 | 2.508,4 | 6.116,2 |
| 1.2. Hayvancılık | 747,9 | 778,9 | 788,3 | 2.137,0 | 4.125,3 | 6.001,7 |
| 1.3. Ormancılık | 38,2 | 27,2 | 19,5 | 17,2 | 22,4 | 24,7 |
| 1.4. Balıkçılık | 91,8 | 82,5 | 102,5 | 239,7 | 364,1 | 689,6 |
| 2. Sanayi | 1.595,2 | 1.652,8 | 1.840,6 | 4.006,1 | 7.426,4 | 15.618,8 |
| 2.1. Taş Ocakçılığı | 55,4 | 55,2 | 61,0 | 905,9 | 1.392,6 | 2.178,9 |
| 2.2. İmalat Sanayii | 1.100,6 | 1.135,4 | 1.267,5 | 1.724,3 | 2.918,3 | 4.580,7 |
| 2.3. Elektrik-Su | 439,2 | 462,2 | 512,2 | 1.375,9 | 3.115,4 | 8.859,1 |
| 3. İnşaat | 1.834,5 | 1.660,3 | 1.991,3 | 4.281,2 | 7.953,6 | 11.304,5 |
| 4. Ticaret-Turizm | 3.578,6 | 4.161,0 | 4.616,4 | 22.699,8 | 34.122,4 | 52.250,4 |
| 4.1. Toptan ve Perakende Ticaret | 2.747,3 | 3.237,8 | 3.659,7 | 8.137,7 | 15.712,5 | 26.249,8 |
| 4.2. Otelcilik ve Lokantacılık | 831,3 | 923,2 | 956,7 | 14.562,1 | 18.409,9 | 26.000,6 |
| 5. Ulaştırma-Haberleşme | 2.142,0 | 2.331,3 | 2.368,0 | 6.903,0 | 13.739,4 | 22.108,3 |
| 6. Mali Müesseseler | 723,5 | 728,4 | 745,9 | 5.271,4 | 12.035,3 | 25.097,1 |
| 7. Konut Sahipliği | 1.138,1 | 1.176,2 | 1.212,3 | 3.685,6 | 7.563,3 | 12.745,0 |
| 8. Serbest Meslek ve Hizmetler | 2.216,5 | 2.348,9 | 2.472,7 | 7.645,6 | 13.438,5 | 24.635,7 |
| 9. Kamu Hizmetleri | 1.888,8 | 1.894,5 | 1.941,5 | 8.512,3 | 17.123,6 | 35.746,1 |
| 10. İthalat Vergileri | 1.717,2 | 2.257,8 | 2.547,5 | 6.107,9 | 11.927,7 | 19.645,6 |
| 11. GSYİH | 18.312,8 | 19.649,5 | 21.310,6 | 74.024,1 | 132.350,5 | 231.983,8 |
| 12. Net Dış Alem Faktör Gelirleri | 38,2 | 62,4 | 64,8 | 154,3 | 420,6 | 704,9 |
| GSMH | 18.350,9 | 19.712,0 | 21.375,3 | 74,178,4 | 132,771,1 | 232.688,7 |
Kaynak: KKTC İstatistik Kurumu
Sanayi sektörü, incelenen dönemde büyümesini istikrarlı şekilde sürdürmüş; sabit fiyatlarla üretim değeri 2022 yılında 1.595,2 milyon TL’ken 2024 yılında 1.840,6 milyon TL’ye ulaşmıştır. Bu artışta imalat sanayii ile elektrik ve su alt sektörlerinin katkısı belirgin olmuştur. Taş ocakçılığı alt sektöründe de 2024 yılında sınırlı ancak olumlu bir reel artış kaydedilmiştir.
İnşaat sektörü, 2023 yılında yaşanan daralmanın ardından 2024 yılında güçlü bir toparlanma sergilemiştir. Sabit fiyatlarla inşaat sektörü üretim değeri 2024 yılında 1.991,3 milyon TL’ye yükselerek incelenen dönemin en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Bu gelişme, sektörde yeniden canlanma yaşandığını ve ekonomik büyümeye önemli katkı sağladığını göstermektedir.
Ticaret ve turizm sektörü, GSYİH içindeki en yüksek paya sahip sektörlerden biri olmayı sürdürmektedir. Sabit fiyatlarla ticaret-turizm sektörü 2022 yılında 3.578,6 milyon TL’ken 2024 yılında 4.616,4 milyon TL’ye yükselmiştir. Bu artışta hem toptan ve perakende ticaret hem de otelcilik ve lokantacılık alt sektörlerindeki büyüme etkili olmuştur.
Ulaştırma ve haberleşme, mali müesseseler, konut sahipliği, serbest meslek ve hizmetler ile kamu hizmetleri sektörlerinde de 2022–2024 döneminde istikrarlı bir reel artış eğilimi gözlemlenmiştir. Özellikle kamu hizmetleri ve serbest meslek ve hizmetler sektörleri, büyümeye düzenli katkı sağlayan alanlar arasında yer almıştır.
Genel olarak 2022–2024 döneminde KKTC ekonomisinde büyümenin geniş tabanlı olduğunu, özellikle ticaret-turizm, sanayi ve inşaat sektörlerinin büyümeye öncülük ettiğini ve ekonomik faaliyetlerin sektörler arası dengeli bir şekilde genişlediğini göstermektedir.
2.İstihdam
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti İstatistik Kurumu tarafından yürütülen Hanehalkı İşgücü Anketi sonuçlarına göre, 2024 yılı itibarıyla 15 yaş ve üzeri kurumsal olmayan sivil nüfus 367.449 kişi olarak tespit edilmiştir. Bu nüfus içerisinde iş gücüne dahil olan kişi sayısı 195.159, istihdam edilen kişi sayısı ise 185.607 olarak belirlenmiştir. Söz konusu veriler doğrultusunda 2024 yılı iş gücüne katılma oranı %53,1, istihdam oranı %50,5 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde işsizlik oranı %4,9 düzeyinde hesaplanmıştır.
2022–2024 yılları arasında işgücü, işgücüne katılma oranı ve istihdam sayısı artış eğilimindedir. Bu göstergeler, KKTC işgücü piyasasında yapısal bir büyüme eğilimi olduğunu ortaya koyarken, iş gücüne katılımın teşvik edilmesi ve istihdamın sürdürülebilir şekilde artırılması yönündeki stratejik hedeflerin önemini vurgulamaktadır.
Tablo 5: Hanehalkı İşgücü Anketlerine Göre Bazı Temel Göstergeler (2022-2024)
| 2022 | 2023 | 2024 | |
|---|---|---|---|
| Çalışma Çağındaki Nüfus (ÇÇN) | 301.137 | 306.908 | 367.449 |
| İşgücü | 147.949 | 156.199 | 195.159 |
| İşgücüne Katılma Oranı (%) | 49,1 | 50,9 | 53,1 |
| İstihdam | 138.609 | 148.211 | 185.607 |
| İşsiz Sayısı | 9.340 | 7.988 | 9.552 |
| İşsizlik Oranı (%) | 6,3 | 5,1 | 4,9 |
| Genç Nüfusta İşsizlik Oranı^{1}(%) | 19,2 | 14,9 | 16,9 |
Kaynak: İstatistik Kurumu, '15-24 yaş grubunda olanlar.
991 7
3. Enflasyon
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ekonomisi, yapısal olarak yüksek oranda ithalat bağımlılığına ve dövize dayalı bir mali sisteme sahiptir. Bu durum, döviz kurlarında meydana gelen dalgalanmaların ve uluslararası enerji fiyatlarındaki değişimlerin, ülke ekonomisi üzerinde doğrudan etkili olmasına neden olmaktadır. Petrol fiyatlarındaki küresel dalgalanma ve Türk Lirası'ndaki değer kayıpları, tüketici enflasyonunu belirleyici şekilde etkilemektedir.
DPÖ verilerine göre, 2003–2020 döneminde Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) ortalama %11,3 seviyesinde seyretmiştir. Ancak 2021 yılından itibaren küresel ve bölgesel gelişmelere bağlı olarak enflasyon oranlarında ciddi artışlar gözlenmiştir. 2022 yılında TÜFE yıllık artış oranı %94,5’e ulaşarak son yılların en yüksek düzeyine çıkmıştır. Bu rekor artışı takiben, 2023 yılında enflasyon %83,6; 2024 yılında %53,3, 2025 yılında ise %39,45 olarak gerçekleşmiş ve azalma eğilimine girilmiştir.
Enflasyonda gözlemlenen bu kademeli gerileme, uygulanan para ve maliye politikalarının yanı sıra küresel arz-talep koşullarındaki normalleşmenin bir yansıması olarak değerlendirilmektedir. Uzun ve orta vadeli planlarda öngörülen düşük enflasyon hedefinin gerçekleştirilmesi, fiyat istikrarının sağlanması ve ekonomik öngörülebilirliğin artırılması açısından büyük önem arz etmektedir.
Şekil 1: KKTC TÜFE Yıl Sonu Değişim Oranları (%)
Kaynak: KKTC İstatistik Kurumu, Devlet Planlama Örgütü
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan 2025 yılı Aralık ayı Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) verilerine göre, ana harcama grupları itibarıyla en yüksek yıllık fiyat artışı lokanta ve oteller grubunda gerçekleşmiştir. 2024 yılının aynı ayına göre %66,75 oranında artış kaydedilen lokanta ve oteller harcamalarını, %56,09 ile eğitim, %48,96 ile eğlence ve kültür, %47,55 ile sağlık grubu izlemiştir.
Gıda ve alkolsüz içecekler grubunda fiyat artışları sürmekle birlikte, artış hızındaki belirgin yavaşlama eğilimi devam etmektedir. Bu kapsamda söz konusu grupta Aralık ayı itibarıyla
yıllık enflasyon oranı 2023 yılında %64,4, 2024 yılında %51,6 iken, 2025 yılında %28,00 olarak kaydedilmiştir.
Sağlık harcamaları grubunda ise yüksek oranlı fiyat artışları genel enflasyon ortalamasının üzerinde seyretmeye devam etmektedir. Bu grupta Aralık ayları itibarıyla yıllık enflasyon oranları 2023’te %96,1, 2024’te %73,1 ve 2025’te %47,55 düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu durum, sağlık hizmetlerinde fiyat artış hızı önceki yıllara göre yavaşlaca da baskının halen sürdüğünü ortaya koymaktadır.
Eğitim ana harcama grubunda 2022 yılında %54,0 olan yıllık enflasyon oranı, o dönemin genel TÜFE ortalamasının altında kalmışken; 2023 ve 2024 yıllarında sırasıyla %116,6 ve %99,3 oranlarında artış göstermiştir. 2025 yılında ise bu grupta fiyat artışı %56,09 seviyesinde gerçekleşerek, genel TÜFE ortalamasının belirgin şekilde üzerinde kalmaya devam etmiştir.
Lokanta ve oteller ana harcama grubunda 2022 ve 2023 yıllarında sırasıyla %132,0 ve %111,9 oranlarında yüksek oranlı fiyat artışları gözlemlenmiştir. 2024 yılı sonunda bu oran %39,5 seviyesine gerileyerek ilgili grupta fiyat artış hızında kayda değer bir yavaşlama gerçekleşmiş olsa da 2025 yılı sonunda bu oran yeniden ivmelenerek %66,75 seviyesine yükselmiş ve harcama grupları arasında ilk sıraya yerleşmiştir.
Bu veriler, özellikle lokanta ve oteller, eğitim ile eğlence ve kültür alanlarında maliyet baskılarının genel ortalamanın üzerinde seyrettiğini; buna karşın temel harcama gruplarından olan gıda ve alkolsüz içecekler ile konut gibi alanlarda fiyat artışlarının hız kestiğini ortaya koymakta olup, sektörel bazda farklılaşan enflasyon dinamiklerinin dikkatle izlenmesini gereklikli kılmaktadır.
Şekil 2: 2025 Aralık Ayı Tüketici Fiyatı Endeksi, Bir Önceki Yılın Aralık Ayına Göre Değişim Oranları (%)
2025 Aralık Ayı Tüketici Fiyatı Endeksi, Bir Önceki Yılın Aralık Ayına Göre Değişim Oranları (%)
Kaynak: İstatistik Kurumu
4. Ödemeler Dengesi
KKTC ekonomisi de dünyadaki diğer ülkelerde olduğu gibi pandemi sürecinde ekonomik zorluklar yaşamıştı. Pandemi sürecinde azalan mal ve hizmet dengesi, hizmet gelirleri ve giderleri iyileşme sürecine girmiştir. Ancak, doğrudan yatırımlar: net yükümlülük oluşumu artmış ve yüksek seviyelerde seyretmiştir. Portföy yatırımları: net varlık edinimi artış eğilimini sürdürmüştür. Rezerv varlıkları 2022-2024 yıllarında yüksek seviyelerde gerçekleşmiştir.
Mal ve Hizmetler Dengesinde gerçekleşen gelişmeler sonucunda Cari İşlemler hesabı 2021 yılında -74,87 milyon ABD Doları açık vermiş, 2022 yılında 127,90 milyon ABD Doları ve 2023 yılında 417,78 milyon ABD Doları fazla verdikten sonra 2024 yılında 502,03 milyon ABD Doları olarak gerçekleşmiştir.
2021 yılında 150,12 milyon ABD Doları olan ihracat rakamı, 2022 yılında %0,4 oranında azalarak 149,47 milyon ABD Dolarına, 2023 yılında %22,5 oranında artarak 183,09 milyon ABD Doları'na ulaşmış ve 2024 yılında ise %4,7 oranında azalarak 174,43 milyon ABD Doları seviyesinde gerçekleşmiştir.
2021 yılında 1.585,74 milyon ABD Doları olan ithalat rakamı, 2022 yılında %43,7 artarak 2.279,33 milyon ABD Dolarına, 2023 yılında %25 oranında yine artış göstererek 2.849,65 milyon ABD Doları seviyesine yükselmiş ve 2024 yılında %23,1 oranında artarak 3.507,12 milyon ABD Doları'na ulaşmıştır.
2024 yılında dış ticaret açığının 3.332,70 milyon ABD Doları, dış ticaret hacminin ise 3.681,55 milyon ABD Doları olduğu görülmektedir. 2024 yılında ihracatın ithalatı karşılama oranı ise %5,0 olarak gerçekleşmiştir.
2021 yılında -15,90 milyon ABD Doları olarak gerçekleşen Sermaye Hesabı, 2022-2024 yıllarında sırasıyla -0,29 milyon ABD Doları, -15,77 milyon ABD Doları ve -95,03 milyon ABD Doları olarak gerçekleşmiştir.
Finans Hesabında gerçekleşen işlemler incelendiğinde Finans Hesabının 2021 yılında -179,97 milyon ABD Doları, 2022 yılında -255,75 milyon ABD Doları, 2023 yılında -715,85 milyon ABD Doları ve 2024 yılında -574,90 milyon ABD Doları olarak gerçekleştiği görülmektedir.
KKTC'nin "net hata ve noksan" kalemi 2021 yılında -124,96 milyon ABD dolarına düşmüş, 2022 yılı rakamı ise artıya geçerek 155,65 milyon ABD dolarına yükselmiştir. Ancak, 2023 yılında -357,70 milyon ABD Dolarına ve 2024 yılında -414,65 milyon ABD Dolarına inmiştir.
KKTC'nin rezerv varlıkları 2021 yılında -35,76 milyon ABD doları iken 2022 yılında 539,01 milyon ABD Dolarına, 2023 yılında 760,16 milyon ABD dolarına ve 2024 yılında 567,24 milyon ABD dolarına yükselmiştir.
9
994 10
Tablo 6: Ödemeler Dengesi
| 2022 | 2023 | 2024 | ||
|---|---|---|---|---|
| A- | CARİ İŞLEMLER HESABI | 127,90 | 417,78 | 502,03 |
| 1 | İhracat | 149,47 | 183,09 | 174,43 |
| 2 | İthalat | 2.279,33 | 2.849,65 | 3.507,12 |
| Mal Dengesi | -2.129,86 | -2.666,56 | -3.332,70 | |
| 3 | Hizmet Gelirleri | 2.098,54 | 2.837,81 | 3.083,96 |
| 4 | Hizmet Giderleri | 311,87 | 400,45 | 496,97 |
| Mal ve Hizmet Dengesi | -343,19 | -229,20 | -745,71 | |
| 5 | Birincil Yatırım Kaynaklı Gelirler | 214,37 | 461,17 | 1.020,81 |
| 6 | Birincil Yatırım Kaynaklı Giderler | 75,69 | 125,13 | 227,27 |
| Mal, Hizmet ve Birincil Gelir Dengesi | -204,50 | 106,83 | 47,83 | |
| 7 | İkincil Yatırım Kaynaklı Gelirler | 332,41 | 310,95 | 454,19 |
| B- | SERMAYE HESABI | -0,29 | -15,77 | -95,03 |
| C- | FİNANS HESABI | -255,75 | -715,85 | -574,90 |
| 8 | Doğrudan Yatırımlar: Net Varlık Edinimi | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| 9 | Doğrudan Yatırımlar: Net Yükümlülük Oluşumu | 418,53 | 843,59 | 805,46 |
| 10 | Portföy Yatırımları: Net Varlık Edinimi | 127,61 | 225,45 | 255,43 |
| 11 | Portföy Yatırımları: Net Yükümlülük Oluşumu | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| 12 | Diğer Yatırımlar: Net Varlık Edinimi | 77,49 | 135,04 | 22,89 |
| 12.1. | Efektif ve Mevduatlar | 67,98 | 129,12 | 7,19 |
| 12.2. | Krediler | 9,51 | 5,92 | 15,70 |
| 13 | Diğer Yatırımlar: Net Yükümlülük Oluşumu | 42,33 | 232,74 | 47,76 |
| 13.1. | Efektif ve Mevduatlar | -59,29 | 179,83 | 73,18 |
| 13.2. | Krediler | 101,61 | 52,91 | -25,42 |
| Cari, Sermaye ve Finans Hesapları | 383,36 | 1.117,86 | 981,89 | |
| D- | NET HATA VE NOKSAN | 155,65 | -357,70 | -414,65 |
| GENEL DENGE | -539,01 | -760,16 | -567,24 | |
| E- | REZERV VARLIKLAR | 539,01 | 760,16 | 567,24 |
Kaynak: İstatistik Kurumu & KKTC Merkez Bankası
5. Mali Piyasalar ve Finans
Bankacılık Sektörü
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) bankacılık sektörü, yerel sermayeli özel bankalar, kamu bankaları ve yabancı banka şubelerinden oluşan yapısıyla hizmet sunmaktadır. 2024 yılı itibarıyla ülkede toplam 22 banka aktif olarak faaliyet göstermekte olup, bunlar arasında büyük yerel bankalar ve Türkiye Cumhuriyeti bankalarının şubeleri de yer almaktadır. Sektör, güçlü bir yasal denetim altyapısı ve etkin gözetim mekanizmaları sayesinde güvenli ve istikrarlı biçimde faaliyetlerini sürdürmektedir.
KKTC Merkez Bankası verilerine göre, bankacılık sektörü konsolide bilanço büyüklüğü 2024 yılında bir önceki yıla göre %44,1 artarak 329.507,3 milyon TL seviyesine ulaşmıştır. Sektörün temel fon kaynağı olan toplam mevduatlar, döviz kurlarındaki yükselişin etkisiyle %37,3 oranında artarak 256.355,0 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın %24,6’ı Türk Lirası, %75,4’ü döviz cinsinden mevduatlardan oluşmaktadır.
Sektör aktifleri içinde en büyük paya brüt krediler sahiptir. 2024 yılı sonu itibarıyla krediler 130.725,4 milyon TL seviyesine ulaşmış ve toplam aktifler içinde %39,7 oranında paya sahip olmuştur.
Bankacılık faaliyetleri, Bankacılık Yasası (No. 62/2017) kapsamında düzenlenmekte olup, bankaların kuruluş esasları, sermaye yeterliliği, risk yönetimi ve faaliyet sınırları bu yasa ve ilgili tebliğlerle tanımlanmaktadır. KKTC Merkez Bankası, sektörde düzenleyici ve denetleyici otorite olarak görev yapmakta, yayınladığı periyodik raporlarla sektörel gelişmeleri kamuoyuna sunmaktadır.
Mevduat sahiplerinin haklarını güvence altına almak amacıyla, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) aracılığıyla belirli limite kadar mevduatlar sigorta kapsamına alınmakta, banka iflası halinde mağduriyetlerin önlenmesi sağlanmaktadır.
Sigortacılık Sektörü
Yasal altyapı, Sigorta Hizmetleri (Düzenleme ve Denetim) Yasası ile düzenlenmekte olup, sektöre ilişkin denetim ve izin işlemleri, Maliye Bakanlığı’na bağlı Para, Kambiyo ve İnkışaf Sandığı İşleri Dairesi tarafından yürütülmektedir.
Sektörün düzenleyici çerçevesinin güçlendirilmesi, uygulamadaki boşlukların giderilmesi ve sigortacılığın daha şeffaf, güvenilir ve sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulması amacıyla Haziran 2025’te Sigorta Hizmetleri (Düzenleme ve Denetim) Yasası güncellenmiştir.
KKTC sigortacılık sektörü, 2024 yılı sonu itibarıyla 39 hayat dışı, 3 hayat ve 2 reasürans şirketi olmak üzere toplam 44 sigorta şirketinden oluşmaktadır. Sektör, son yıllarda önceki yıllara kıyasla yüksek bir büyüme ivmesi sergilemekte olup; prim üretimi ve kârlılık göstergeleri anlamlı düzeyde artış göstermektedir. Bu durum hem sigorta bilincinin geliştiğini hem de finansal sistemde sektörün derinliğinin arttığını ortaya koymaktadır.
2024 yılı itibarıyla toplam prim üretimi bir önceki yıla göre %90,8 artışla önemli bir büyüme kaydetmiştir.
11
996 12
- Hayat dışı sigortacılık: 4.835,4 milyon TL
- Hayat sigortaları: 485,6 milyon TL
- Reasürans şirketleri: 69,3 milyon TL
Sektörün toplam net dönem kârı 883,5 milyon TL’ye ulaşmıştır. Bu kârın 796,5 milyon TL’si hayat dışı, 77,5 milyon TL’si hayat, 9,5 milyon TL’si reasürans faaliyetlerinden elde edilmiştir.
KKTC sigortacılık sektörü hem şirket sayısı hem finansal büyüklük hem de karlılıkta hızlı bir genişleme göstermiştir. En büyük pay hayat dışı sigorta şirketlerine aittir; hayat sigortası ve reasürans ise daha küçük paylarla ama düzenli büyüme göstermektedir.
Döviz Büroları
KKTC’de 2024 yılı sonu itibarıyla 90 döviz bürosu ve 30 şube aktif olarak faaliyet göstermektedir. Döviz büroları, bankacılık dışı finansal kurumlar arasında yer almakta ve esas olarak döviz alım-satım işlemleri gerçekleştirmektedir.
Konsolide bilanço büyüklüğü:
- 2021: 92,1 milyon TL
- 2022: 138,6 milyon TL
- 2023: 797,7 milyon TL
- 2024: 549,4 milyon TL
Net dönem kârı:
- 2021: 2,1 milyon TL
- 2022: 6 milyon TL
- 2023: 26,8 milyon TL
- 2024: 60,5 milyon TL
Döviz bürolarının faaliyetleri, Değiştirilmiş Şekliyle 38/1997 sayılı Para ve Kambiyo Yasası ve ilgili teblig hükümleri çerçevesinde düzenlenmektedir. Söz konusu kuruluşlar, yalnızca efektif döviz ve yabancı para işlemleri ile sınırlı olarak faaliyet gösterebilmekte olup, bunun dışında herhangi bir finansal aracılık hizmeti sunmaları mümkün değildir.
2025 yılı itibarıyla sektörde kurumsallaşma ve düzenleme yönünde önemli adımlar atılmıştır. Bu kapsamda, Şubat 2025’te kurulan Kıbrıs Türk Döviz Büroları Birliği, sektör içi iş birliğinin artırılmasını, hizmet standartlarının yükseltilmesini ve eğitim faaliyetlerinin organize edilmesini amaçlamaktadır.
Öte yandan, Nisan 2025’te Cumhuriyet Meclisi tarafından kabul edilen Para ve Kambiyo (Değişiklik) Yasası ile döviz bürolarının faaliyet kriterleri güncellenmiş ve sektörün yasal zemini güçlendirilmiştir. Söz konusu düzenlemeler, döviz bürolarının daha şeffaf ve denetlenebilir bir çerçevede faaliyet göstermesini sağlarken, aynı zamanda devletin bu sektörden elde ettiği gelirlerin artırılmasına katkıda bulunmayı hedeflemektedir.
6. Kamu Maliyesi
Kamu Kesimi Genel Dengesi, Merkezi Yönetim Bütçesi dışında kalan kamu iktisadi teşebbüsleri, fonlar, döner sermayeli kuruluşlar, yerel yönetimler ve diğer kamu kurumlarını da kapsayacak şekilde kamu maliyesinin genel görünümünü ortaya koymaktadır.
Sabit fiyatlarla kamu gelirleri 2022 yılında 5.113,7 düzeyindeyken, 2024 yılında 7.733,8’e yükselmiştir. Aynı dönemde cari fiyatlarla kamu gelirleri 20,7 milyar TL’den 84,2 milyar TL’ye çıkmıştır. Cari fiyatlardaki artışın sabit fiyatlara kıyasla çok daha yüksek olması, kamu gelirlerindeki genişlemenin önemli ölçüde enflasyon etkisiyle gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Buna rağmen kamu gelirlerinin GSYİH içindeki payı 2022’de %27,9 iken 2024’te %36,3’e yükselmiş, bu durum kamu kesiminin ekonomi içindeki mali ağırlığının arttığını göstermiştir.
Kamu harcama yapısı incelendiğinde, kamu cari giderlerinin dönem boyunca hızlı bir artış sergilediği görülmektedir. Cari giderlerin GSYİH içindeki payı 2022’de %16,1 iken 2023’te %32’ye yükselmiş, 2024’te ise %23,3 seviyesinde gerçekleşmiştir.
Buna karşılık kamu yatırımları sabit fiyatlarla dalgalı bir seyir izlemiş, cari fiyatlardaki artışa rağmen GSYİH içindeki payı sınırlı kalmıştır. 2024 yılında yatırımların payının %3,9 seviyesine yükselmesi olumlu bir gelişme olarak görülmektedir.
Kamu finansman gereği 2022 yılında GSYİH’nin %3,3’ü düzeyinde gerçekleşmişken, 2023 yılında bu oran %11,17’ye yükselerek kamu maliyesinde önemli ölçüde bir açık oluştuğunu göstermektedir. 2024 yılında ise kamu finansman gereği GSYİH’nin %-5,9’u seviyesine gerileyerek negatif bir değer almıştır. Bu gelişme, kamu gelirlerinin harcamalara kıyasla daha güçlü bir artış sergilediğini ve kamu maliyesinde fazla yönlü bir dengeye geçildiğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla 2024 yılı, önceki yılın aksine kamu mali disiplininin güçlendiği, finansman ihtiyacının ortadan kalktığı ve kamu kesiminin ekonomiye yükünün azaldığı bir dönem olarak değerlendirilmektedir. Bu görünüm, kamu maliyesindeki iyileşmenin makroekonomik istikrar açısından olumlu bir gelişme olduğuna işaret etmektedir.
13
998 14
Tablo 7: Kamu Kesimi Genel Dengesi
| 2022 | 2023 | 2024 | 2022 | 2023 | 2024 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sabit Fiyatlarla (1977) | Cari Fiyatlarla (TL) | |||||
| 1. Kamu Gelirleri | 5.113,7 | 6.784,3 | 7.733,8 | 20.670.748.019,6 | 45.696.266.315,6 | 84.188.641.242,0 |
| 1.1 Vergiler | 3.413,3 | 4.130,5 | 4.923,4 | 13.797.206.653,2 | 27.821.505.147,8 | 53.595.329.058,3 |
| 1.1.1. Dolaysız Vergiler | 1.411,9 | 1.723,4 | 2.188,4 | 5.707.149.282,6 | 11.608.085.388,5 | 23.822.619.918,3 |
| 1.1.2. Dolaylı Vergiler | 2.001,4 | 2.407,1 | 2.735,0 | 8.090.057.370,6 | 16.213.419.759,3 | 29.772.709.140,0 |
| 1.2. Vergi Dışı Gelirler | 446,3 | 560,6 | 753,7 | 1.803.887.117,4 | 3.776.154.971,1 | 8.204.581.561,7 |
| 1.3. Faktör ve Fon Gelirleri | 1.254,2 | 2.093,2 | 2.056,7 | 5.069.654.249,0 | 14.098.606.196,6 | 22.388.730.622,0 |
| 2. Transferler | 2.298,9 | 2.382,4 | 3.203,3 | 9.292.746.963,6 | 16.046.518.097,1 | 34.870.978.176,5 |
| 3. Kamu Harcanabilir Geliri | 2.814,8 | 4.402,0 | 4.530,4 | 11.378.001.056,0 | 29.649.748.218,4 | 49.317.663.065,5 |
| 4. Kamu Cari Giderleri | 2.954,7 | 6.284,9 | 4.959,5 | 11.943.636.445,7 | 42.332.320.766,6 | 53.988.833.332,3 |
| 5. Kamu Tasarrufu | -139,9 | -1.882,9 | -429,1 | -565.635.389,7 | -12.682.572.548,2 | -4.671.170.266,8 |
| 6. Kamu Yatırımı | 464,4 | 311,1 | 830,1 | 1.877.093.192,5 | 2.095.591.598,1 | 9.036.833.581,8 |
| 6.1. Sabit Sermaye | 371,5 | 305,8 | 787,5 | 1.501.574.249,4 | 2.059.928.984,5 | 8.572.202.163,7 |
| 6.2. Stok Değişimi | 92,9 | 5,3 | 42,7 | 375.518.943,1 | 35.662.613,6 | 464.631.418,1 |
| 7. Kamu Finansman Gereği | 604,3 | 2.194,1 | -1.259,2 | 2.442.728.582,2 | 14.778.164.146,3 | -13.708.003.848,6 |
| 2022 | 2023 | 2024 | 2022 | 2023 | 2024 | |
| Değişim (%) | GSYİH’deki Pay (%) | |||||
| 1. Kamu Gelirleri | -4,39 | 32,67 | 14,0 | 27,92 | 34,53 | 36,3 |
| 1.1 Vergiler | 4,43 | 21,01 | 19,2 | 18,64 | 21,02 | 23,1 |
| 1.1.1. Dolaysız Vergiler | -8,83 | 22,06 | 27,0 | 7,71 | 8,77 | 10,3 |
| 1.1.2. Dolaylı Vergiler | 16,37 | 20,27 | 13,6 | 10,93 | 12,25 | 12,8 |
| 1.2. Vergi Dışı Gelirler | -23,09 | 25,63 | 34,4 | 2,44 | 2,85 | 3,5 |
| 1.3. Faktör ve Fon Gelirleri | -16,38 | 66,90 | -1,7 | 6,85 | 10,65 | 9,7 |
| 2. Transferler | 12,74 | 3,63 | 34,5 | 12,55 | 12,12 | 15,0 |
| 3. Kamu Harcanabilir Geliri | -14,95 | 56,39 | 2,9 | 15,37 | 22,40 | 21,3 |
| 4. Kamu Cari Giderleri | -20,14 | 112,71 | -21,1 | 16,13 | 31,99 | 23,3 |
| 5. Kamu Tasarrufu | -64,14 | 1.245,60 | -77,2 | -0,76 | -9,58 | -2,0 |
| 6. Kamu Yatırımı | 192,34 | -33,00 | 166,8 | 2,54 | 1,58 | 3,9 |
| 6.1. Sabit Sermaye | 15,31 | -17,67 | 157,5 | 2,03 | 1,56 | 3,7 |
| 6.2. Stok Değişimi | -156,89 | -94,30 | 706,6 | 0,51 | 0,03 | 0,2 |
| 7. Kamu Finansman Gereği | 10,06 | 263,07 | -157,4 | 3,30 | 11,17 | -5,9 |
Kaynak: Devlet Planlama Örgütü
Merkezi Yönetim Bütçesi
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan “Merkezi Devlet Genel Gelir – Gider Raporu” doğrultusunda, 2023 ve 2024 yılları genel bütçe dengesi, cari fiyatlarla sırasıyla 1.254,7 milyon TL ve 9.890,4 milyon TL düzeyinde açık vermiştir. Bu gelişmeler, özellikle kamu harcamalarında yaşanan yüksek oranlı artışların bütçe dengesi üzerindeki etkisini açıkça ortaya koymaktadır.
2023 yılında 37.341,3 milyon TL olarak gerçekleşen genel bütçe gelirleri, 2024 yılında 75.325,1 milyon TL’ye ulaşmıştır. Bu gelir artışı büyük ölçüde vergi tahsilatındaki artışlar ve döviz kurundaki gelişmelerin etkisiyle oluşmuştur.
Öte yandan, genel bütçe giderleri 2024 yılında %120,8 oranında artarak 85.215,4 milyon TL seviyesine çıkmıştır. Giderlerdeki bu yüksek oranlı artış, özellikle cari transferler, personel giderleri ve sermaye harcamalarındaki genişlemeyi yansıtmaktadır. Bu durum, bütçe açığında belirgin bir artışa neden olmuş ve mali disiplin açısından önemli bir risk unsuru oluşturmuştur.
Mahalli idare gelir-giderleri ile vergi dışı kamu kurumlarını kapsayan yerel bütçe 2023 yılında -915,0 milyon TL, 2024 yılında ise -6.943,9 milyon TL düzeyinde açık vermiştir. Yerel bütçe gelirleri: 2023 yılında 33.061,2 milyon TL, 2024 yılında %91,1 oranında artışla 63.184,6 milyon TL olarak gerçekleşmiştir.
Ancak giderler bu dönemde daha hızlı artarak: 2023 yılında 33.976,3 milyon TL, 2024 yılında 70.128,5 milyon TL seviyesine ulaşmıştır. Bu gelişmeler yerel mali dengede yapısal açık sorununu ve gelir-gider arasındaki uyumsuzluğu gözle önüne sermektedir.
KKTC kamu maliyesinde önemli bir dış kaynak kalemi olan Türkiye Cumhuriyeti’nden sağlanan mali yardımlar ve krediler, 2023 ve 2024 yıllarında dikkat çekici bir artış göstermiştir. 2023 yılı sonunda alınan toplam destek 5.228,7 milyon TL olup, bunun; 4.237,0 milyon TL’si yardım, 991,7 milyon TL’si kredi şeklinde gerçekleşmiştir. 2024 yılında ise söz konusu destekler %134,1 artarak 12.432,2 milyon TL’ye yükselmiştir. Bu toplam içinde; Yardımlar 12.140,5 milyon TL’ye ulaşırken, Krediler 291,7 milyon TL’ye gerilemiştir.
Bu veriler, KKTC kamu maliyesinde TC desteklerinin ağırlıklı olarak hibe niteliğinde sürdürüldüğünü ve dış finansman yapısının mali dengeler üzerindeki etkisinin güçlü biçimde devam ettiğini göstermektedir.
Yerel Yönetimler
Yerel yönetimlere ilişkin mevcut durum incelendiğinde, 07 Eylül 2022 tarihinde yürürlüğe giren Belediyelerin Birleştirilmesine İlişkin Yasa kapsamında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde belediye sayısının 28’den 18’e düşürüldüğü görülmektedir. Söz konusu yapısal değişikliğe rağmen belediyelerde istihdam edilen personel sayısı artış göstermiş; 2023 yılında 3.203 olan personel sayısı 2024 yılında 3.460’a yükselmiştir.
Belediyelerin mali yapısı değerlendirildiğinde, 2024 yılında toplam gelirlerin 9,58 milyar TL seviyesine ulaştığı ve bir önceki yıla göre %117,4 oranında artış kaydedildiği tespit edilmektedir. Gelir artışında devlet katkıları ile özkaynak gelirleri belirleyici olmuştur. Devlet katkısı 2024 yılında yaklaşık 4,8 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve belediyelerin toplam
15
gelirleri içerisindeki payı yaklaşık %50 düzeyinde olmuştur. Bu durum, belediyelerin mali sürdürülebilirliğinin önemli ölçüde merkezi yönetim kaynaklarına bağımlı olduğunu ortaya koymaktadır. Özkaynak gelirlerinde ise 2024 yılında bir önceki yıla kıyasla %120'nin üzerinde artış gerçekleşmiştir.
Gider yapısı incelendiğinde, 2024 yılında toplam giderlerin gelirlerle paralel biçimde 9,58 milyar TL olarak gerçekleştiği görülmektedir. Personel giderleri, toplam giderler içerisinde en yüksek paya sahip harcama kalemi olmaya devam etmiş ve 2024 yılında toplam giderlerin %48'ini oluşturmuştur. Personel giderlerinin özkaynak gelirlerine oranı %101,84 olarak gerçekleşmiş olup, bu durum belediyelerin kendi gelirleriyle personel giderlerini karşılamakta zorlandığını göstermektedir. Buna karşılık, yatırım harcamalarında 2024 yılında önemli bir artış yaşanmış ve yatırımların toplam giderler içerisindeki payı %10,8 seviyesine yükselmiştir.
Genel olarak değerlendirildiğinde, belediyelerin gelirlerinde kayda değer artışlar yaşanmasına rağmen, devlet katkılarına olan yüksek düzeydeki bağımlılığın devam ettiği ve personel giderlerinin mali yapı üzerinde baskı oluşturmaya devam ettiği görülmektedir.
16
II. MAKROEKONOMİK POLİTİKA ÇERÇEVESİ VE TEMEL AMAÇLAR
Program dönemi kapsamında temel amaç; sürdürülebilir bir büyüme anlayışıyla yatırım, üretim ve ticaret altyapılarını yeşil ve dijital dönüşüm odaklı olarak geliştirmek, şeffaflığı artırmak ve devlet teşviklerini girişimcilerin karar alma süreçlerinde daha etkili hale getirmektir.
Bu doğrultuda, yapısal dönüşümü destekleyecek reformlar uygulanacak, bu reformlar özellikle istihdamı, teknolojik gelişmeyi ve verimliliği ön planda tutacaktır. Kamu hizmetlerinde hesap verebilirlik, şeffaflık, verimlilik ve kalite odaklılık temel ilkeler olacaktır. Kamu kurumlarının sunduğu dijital hizmetler artırılacak, otomasyon sistemleri geliştirilecektir. Elektronik devlet uygulamaları yaygınlaştırılacak ve bu alanda gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.
Mali yönetimde şeffaflık güçlendirilecek, kamu harcamalarının etkili bir şekilde izlenmesi sağlanacaktır. Devlet teşvikleri süre ve ölçek açısından sınırlandırılarak girişimcilerin yatırım ve üretim kararlarında daha etkili biçimde kullanılacaktır.
Yatırım, üretim ve ticaret altyapıları, yeşil dönüşüm hedefleri doğrultusunda rekabetçiliği artıracak şekilde geliştirilecektir. Yurt içi üretim kapasitesi artırılarak ithalatla yerli üretim dengesi gözetilecektir. Serbest piyasa koşullarının sağlanması için devletin ve belediyelerin denetim ve düzenleyici rolleri daha etkin hale getirilecektir.
Kaynak sorunu olmayan alanlarda yerli üretimi artıracak yatırımlara öncelik verilerek dışa bağımlılık azaltılacak, aynı zamanda gelir ve istihdam artışı sağlanacaktır. Yabancı işgücüne bağımlılığı azaltmak amacıyla meslek okullarının cazip hale getirilmesi için çalışmalar yapılacak, ihtiyaçlara göre eleman yetiştirme ve yönlendirme stratejileri geliştirilecektir.
Turizm sektöründe hizmet kalitesi ve çeşitliliği artırılarak sektörün kazanımları daha ileriye taşınacaktır. Yükseköğretim kurumlarının standartlarının yükseltilmesi ve kurumsal kaliteyi sürdürülebilir kılacak yapılar oluşturulması hedeflenmektedir.
Tarım sektöründe ise kaynakların bilinçli kullanımı ve sürdürülebilir yönetimi için stratejiler geliştirilecek, yeni teknolojilerden faydalanmaya yönelik politikalar hayata geçirilecektir. Son olarak, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin uluslararası alanda daha fazla iş birliği yapabilmesi için dış yatırımlar ve ticaret artırılacak, böylece yeni iş fırsatları yaratılacaktır.
17
III. MAKROEKONOMİK HEDEFLER VE POLİTİKALAR
Büyüme
Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda, kaynakların en etkin biçimde kullanılarak yüksek katma değerli ve ihracat odaklı büyüme gerçekleştirilmesi temel amaç belirlenmiş olup, Orta Vadeli Program döneminde yatırım ortamı iyileştirilerek bürokratik engellerin azaltılması, doğrudan yabancı yatırımlar teşvik edilmesi ve turizm, yükseköğretim, tarım, imalat sanayi ile bilişim gibi öncelikli sektörlerde uluslararası rekabet gücünün artırılması hedeflenmektedir.
Mali disiplini güçlendirmek için kamu harcamalarında tasarruf ve kurumsal verimlilik esas alınacak, e-devlet uygulamalarının ve kayıt dışı ekonomiyle mücadele önlemlerinin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
Tarımda gıda arz güvenliğini temin eden, akıllı tarım ve sürdürülebilir su yönetimi gibi yenilikçi teknolojiler desteklenirken; sanayi ve imalatta yeşil ve dijital dönüşüme yönelik yatırımlarla verimlilik artışına öncelik verilecektir.
Turizmde ürün çeşitliliğinin artırılması ve KKTC markasının güçlendirilmesi; işgücü piyasasında kayıt dışı istihdamın azaltılması da planın temel bileşenlerindendir.
Tüm bu politika ve tedbirler, 2025–2029 döneminde yıllık ortalama %5,0 GSYİH büyüme hedefini destekleyecek şekilde tasarlanmıştır.
Turizmde Gelecek Vizyonu
Turizm sektöründe yüksek katma değerli alt dalların ve küçük ölçekli tesislerin teşvik edilmesi, yerel ürünlerin öne çıkarılması, turizm faaliyetlerinin uluslararası standartlarda kurumsallaştırılması ve ülkemizin uluslararası bir marka haline getirilmesi, sürdürülebilirlik önlemlerinin hayata geçirilmesi öncelikli olarak yer almıştır.
- Mevcut ve hedef turizm pazarlarında Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı (TGA) ile iş birliği içinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin tanıtım faaliyetleri güçlendirilerek “Kuzey Kıbrıs (North Cyprus)” ifadesi marka haline getirilecektir.
- Turizm Master Planı çerçevesinde kısa süreli kiralanan konutlara yönelik mevzuat düzenlemesi yanında turizm tesislerinde fiziki şartların iyileştirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.
- Küçük ve orta ölçekli turistik konaklama tesislerinin iyileştirilmesi ve hizmet kalitesinin artırılması sağlanacak, turizm alanında uygulanan teşviklerin küçük ve orta ölçekli işletmeleri de kapsayacak şekilde bütüncül bir yapıda düzenlenmesi sağlanacaktır.
- Turizm sektöründe yerli üretim ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin kimliğini yansıtan turistik ürünlerin kullanımının artırılması amacıyla, bölgesel üretici birlikleri ve turizm kuruluşlarıyla iş birliği yapılarak yerli girdilerin kullanım oranı artırılacaktır.
- Turizm sektöründe nitelikli iş gücünün artırılmasına ve yerli istihdamın desteklenmesine yönelik turizm alanında öğrenim gören öğrencilere burs ve staj
18
olanakları sunulacak, turizm sektöründe istihdamı artırmaya yönelik çalışma koşulları iyileştirilecektir.
- Çevreye duyarlı bir turizm anlayışı geliştirilecek, doğal, tarihi ve kültürel değerler turizm potansiyeline dönüştürülecek, turizm sektöründe yerel ürünlerin ve geleneksel unsurların öne çıktığı, çeşitli yerel alternatif turizm seçenekleri zenginleştirilecektir.
- Sağlık turizmi faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlar belirlenerek ülke ekonomisine ve sağlık sistemine katkıda bulunması sağlanacaktır.
Geleceği Şekillendiren Yükseköğretim
Yükseköğretimde uluslararası vizyona sahip, paydaşlarıyla sürekli etkileşim halinde olan, güvenilir, kalite odaklı, kurumsal özerkliğe ve akademik özgürlüğe dayanan, akademik etik değerlere bağlı, şeffaf, hesap verebilir ve toplumsal sorumluluk bilinciyle sürdürülebilir bir yükseköğretim alanı oluşturulması temel hedef alınmıştır.
- KKTC yükseköğretim kurumlarının uluslararası tanınırlığını artırmak ve uluslararası akreditasyon süreçlerini teşvik etmek amacıyla, MEB öncülüğünde tüm üniversitelerde bu akreditasyonların yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
- Yükseköğretim kurumlarının, uluslararası tanınırlığını destekleyici olarak uluslararası ortak programlar açması teşvik edilecektir.
- Yükseköğretimde oluşturulacak Kalite Güvence Sistemi’ni yönlendirmek ve kalite denetimini sağlamak amacıyla, üniversiteler bünyesinde Kalite Kurulu ile Akreditasyon Danışma Kurulu oluşturulacaktır. Kalitenin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere süreçler standartlaştırılacak, kalite sürekli geliştirilecek ve akreditasyon süreçleri yeniden yapılandırılacaktır.
- Bağımsız bir “Yükseköğretim Dış Değerlendirme, Kalite ve Akreditasyon Kurulu” (YÖKAL) kurularak, mevcut Yükseköğretim Kayıt Sistemi (YÖKAS) istatistiksel raporlama dahil olmak üzere tüm ihtiyaçlara yanıt verebilecek şekilde geliştirilecek ve tüm paydaşların etkin kullanımına sunulacaktır.
- YÖK, üniversiteler ve YÖDAK arasında görüşmeler gerçekleştirilecek iş birliği geliştirilecek; ülke ekonomisine önemli katkılar sağlayan yükseköğretim kurumlarında, yabancı öğrenci sayısının ve niteliğinin artırılması sağlanacaktır.
- YÖK ile YÖDAK arasındaki kurumsal iş birliği güçlendirilecek, Yükseköğretim Bilgi Sistemi (YÖKSİS) içerisinde YÖDAK’a bağlı yükseköğretim kurumlarının öğrenci, öğretim üyesi ve öğretim görevlilerine ilişkin verilerin girişine olanak tanıyan bağımsız ve ayrı bir alan oluşturulacaktır.
- Öğrencilerin barınma, güvenlik, sağlık ve ulaşım gibi temel ihtiyaçlarına ilişkin mevcut sorunlar tespit edilecek ve çözüm odaklı çalışmalar yürütülecektir. Öğrencilerin sağlık hizmetlerinden etkin şekilde yararlanabilmeleri için bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecek; sağlık, sosyal yaşam, güvenlik ve burs olanakları geliştirilecektir.
19
- Farklı ülke ve kültürlerden gelen öğrencilerin KKTC’de bulundukları süre boyunca güvenli bir eğitim ortamına sahip olmalarını sağlamak amacıyla, kapsamlı bir güvenlik sistemi oluşturulması yönünde çalışmalar yapılacaktır. Bu çerçevede, Başbakanlık bünyesinde “Yükseköğretim Güvenlik Kurulu” kurulacaktır.
- YÖDAK ve üniversiteler ile iş birliği içerisinde KÜBİTAK oluşturulacaktır.
- Yüksek Öğrenim ve Dış İlişkiler Dairesi yasal mevzuatı güncellenerek günümüz ihtiyaçlarına cevap verebilecek kurumsal yapıya dönüştürülecektir.
- Doktora ve Yüksek Lisans düzeylerinde tez aşamasında uzaktan eğitimin desteklenmesi yönünde YÖDAK ve Üniversiteler ile iş birliği yapılacaktır.
Gelişime Yön Veren Öncelikli Alanlar
İnşaat ve Gayrimenkul
İnşaat ve gayrimenkul sektöründe kamu kurumlarının kurumsal kapasitesi güçlendirilecek, tapu-kadastro otomasyonu ve coğrafi bilgi sistemleri tamamlanacak, yapı denetimi, iş sağlığı-güvenliği ve mesleki-teknik eğitim sistemleri güncellenerek kalite ve verimlilik artırılacaktır.
- Tapu ve Kadastro Dairesinin kurumsal kapasitesi artırılacak, Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemi ile Taşınmaz Değer Bilgi Sistemi güncellenerek tapu ve kadastro hizmetleri bütünsel olarak yönetilecek, coğrafi bilgi sistemlerine dayalı güncel haritalamanın tamamlanması sağlanacaktır.
- Gayrimenkul/Emlak alanında kayıt dışılığın ortadan kaldırılmasına ve inşaat malzemelerinin uluslararası uygunluğunun denetiminin yapılmasına yönelik gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.
- Yapı güvenliğini teminat altına almak amacıyla, uluslararası standartlara uygun, dayanıklı ve nitelikli inşaat malzemelerinin kullanımı zorunlu hale getirilecek, yerli üretim yapı malzemeleri desteklenerek kullanım oranı artırılacak, yapı malzemeleri için kalite standartlarına uygunluk denetimleri sıkılaştırılacaktır.
Enerji
Sürekli ve güvenli enerji arzı için santral ve iletim altyapısı yatırımları yapılacak, yenilenebilir enerji kapasitesi belirlenecek, TC ile enterkonnekte sisteme geçiş ve enerji depolama çözümleri değerlendirilip yasal düzenlemeler yapılacaktır; enerji verimliliği mevzuatı yürürlüğe girecektir.
- Orta ve uzun vadeli enerji arz-talep planlamaları çerçevesinde elektrik üretim, iletim ve dağıtım yatırımları gerçekleştirilecektir.
- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti enerji arz güvenliğinin sağlanması amacı ile Türkiye’den Elektrik Temin Edilmesi Projesi’nin hayata geçirilmesi için gerekli hukuki ve teknik çalışmalara devam edilecektir.
20
- Enerji verimliliği, elektrikli araçlar ve şarj istasyonları ile ilgili mevzuat düzenlenecek, elektrikli araç kullanımı özendirilecektir.
Araştırma Geliştirme
Ar-Ge ve yenilik ekosistemi güçlendirilerek üniversite-sanayi iş birliği artırılacak, nitelikli araştırmacı yetiştirilmesi desteklenecektir. Bilim ve teknoloji kültürü toplumda yaygınlaştırılırken, gençlere yönelik bilişim eğitimleri teşvik edilecektir. Ar-Ge desteklerinde yüksek katma değerli ve yerli üretim önceliklendirilecektir.
- Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır.
- Yükseköğretim kurumları bünyesinde kurulan uygulama ve araştırma merkezleri ile teknolojik geliştirme merkezlerinin farklılaşan nitelikleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak yeniden yapılandırılması için ülkemizde bir Bilişim Merkezi oluşturulacaktır.
- Bilim ve teknoloji alanında fuarlar, yarışmalar, festivaller, sergiler, etkinlikler ve atölyeler desteklenecektir.
- Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Yasası ile Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesine İlişkin Yasa kapsamında öngörülen teşvik ve destekler etkin bir şekilde devam ettirilecektir.
Sanayide güçlü adımlar
Yüksek katma değerli, ihracata yönelik ve yerli üretime dayalı bir sanayi yapısının oluşturulması hedeflemektedir. Bu doğrultuda, planlı sanayileşme için strateji belgeleri güncellemecek, öncelikli sektörlerde yatırımlar teşvik edilecek, ihracata dönük üretim desteklenecek, markalaşma ve dış pazarlarda görünürlük artırılacaktır.
- Yerli ürünlerin markalaşması, pazarlanması, tanıtımı ve kamuoyunun bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler artırılacak; tüketici bilinci güçlendirilerek yerli ürün tercihinin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
- Ürün standartlarının kontrolüne yönelik laboratuvar ve test merkezlerinin kurulması için gerekli çalışmalar yapılacaktır.
- Üretim ve yatırım ortamının daha güçlü temellere oturtulması amacıyla hazırlanan Yerli Mali Yasa Tasarısı’nın yürürlüğe girmesi yönünde gerekli süreçler tamamlanacaktır.
- Meslek okullarının sanayi ihtiyaçlarına yönelik eleman yetiştirmesi ve meslek liselerinin cazip hale gelmesi için çalışmalar yapılacaktır.
- Sanayi sektörüyle ilişkili kamu kurumlarının mevzuatları güncellenerek, idari ve teknik kapasitelerinin artırılması sağlanacaktır.
- İstatistik ve raporların güncel olarak görülebilmesine olanak sağlayacak yazılım tamamlanarak uygulamaya girmesi sağlanacaktır.
- Uluslararası tanıtım faaliyetleri ve yurt dışı fuar katılımları desteklenerek artırılacaktır.
21
- Sanayi Dairesi ile Sanayi Odası iş birliğinde yürütülecek çalışmalar çerçevesinde, ülke sanayisinin gelişimine katkı sağlayabilecek niş ürünlerin tespiti gerçekleştirilecektir.
Yeşil dönüşümün hazırlanması
Yeşil dönüşüm çerçevesinde çevre dostu üretim ve teknolojilerin geliştirilmesi, imalat sanayi başta olmak üzere tüm sektörlerde dijital ve yeşil yatırımların güçlendirilmesi hedeflenmektedir. Atık yönetiminde kaynakta ayrıştırmadan başlayarak döngüsel ekonomi uygulamaları ve sıfır atık projeleri yaygınlaştırılacaktır. Su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı ve iklim değişikliğine uyum için tedbirler alınacaktır.
- Yatırım, üretim ve ticaret altyapılarının yeşil dönüşüm odağında rekabetçiliğe katkı sunacak şekilde geliştirilmesi için çalışmalar yapılacaktır.
- Devlet teşvikleri yeşil dönüşümün finansmanını kolaylaştıracak şekilde bütüncül bir yaklaşımla gözden geçirilecektir.
- İmalat sanayisinde sürdürülebilir üretim ve yeşil dönüşüm teknolojilerinin benimsenmesi, geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için Ar-Ge faaliyetleri ve teknoloji transferi desteklenecektir.
- Enerji Verimliliği Yasası’nın yasallaşması sağlanacak, enerji verimliliği alanındaki çalışmalar artırılacak, kurumsal yapı ve insan kaynağı güçlendirilecektir.
- Elektrik enerjisi üretiminde ülke koşulları ve AB mevzuatı dikkate alınarak gerekli fizibilite çalışmaları yapılacak ve yenilenebilir enerji kaynaklarının payı artırılacaktır.
- Dijitalleşme, yapay zekâ ve veriye dayalı iş modelleriyle akıllı tarım uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.
Dijital Dönüşümle Yeni Çağı Yakalamak
Dijital dönüşüm süreci, ülke genelinde fiber ve geniş bant iletişim altyapısının yaygınlaştırılması; kamu hizmetlerinin e-Devlet üzerinden şeffaf ve verimli şekilde sunulması; bulut, veri merkezi ve güvenilir yapay zekâ yatırımlarının teşvik edilmesi; e-ticaretin dijital ödeme ve lojistik altyapılarıyla güçlendirilmesi ile hızlandırılacaktır.
- Dijitalleşme için gerekli geniş bant internet ağının ülkemizin her noktasına taşınmasına yönelik çalışmalara hız ve öncelik verilecektir.
- Kamu kurum ve kuruluşlarında verilen tüm kamu hizmetlerinin, dijital olarak verilmesi için çalışmalar yapılacaktır.
- Bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründe yenilikçi yazılım teknolojilerinin yaygınlaştırılması yoluyla insan kaynağının etkin kullanımı, rekabet edebilirlik ve sürdürülebilirlik artırılacaktır.
- Kurumsal ve sektörel düzeyde veriden değer yaratılması, ileri dijital becerilerin sağlanması, veri ekosisteminin güçlendirilmesi ve güvenilir yapay zekâ ürün ve hizmetlerinin geliştirilmesi özendirilecektir.
22
- Ulusal siber güvenlik yeteneğinin artırılması ve bu alanlarda ihtiyaç duyulan kapasitenin geliştirilmesi amacıyla, orta vadede Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanacaktır.
- KOBİ’lerin dijital dönüştürme bilgi ve iletişim teknolojilerini etkin şekilde kullanımı özendirilecektir.
- Sağlık sisteminde dijital dönüştürme odaklı çalışmalar kapsamında e-sağlık modülleri geliştirilecek ve yeni hizmetler sunulmaya başlanacaktır.
- e-Ticaret mevzuatı hazırlanacak, elektronik ticaretin etkin bir şekilde yapılabilmesini teminen dijital ödeme ve lojistik altyapının güçlendirilmesi sağlanacaktır.
- Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemi ile Taşınmaz Değer Bilgi Sistemi güncellenerek tapu ve kadastro hizmetleri paydaşlar ve vatandaş yönü ile bütünsel olarak yönetilecek, işlemler bürokrasiden arındırılacak, taşınmaz değerlemelerinin alım satım değerine yakınsaması sağlanacak, Mekânsal Gayrimenkul Sistemi (MEGSİS) çalışmaları tamamlanacaktır.
Beşeri sermayenin güçlü bir yapıya kavuşturulması
Beşeri sermayenin geliştirilmesine yönelik politikalar; eğitim, sağlık ve işgücü alanlarını kapsayan bütüncül bir yaklaşımla hayata geçirilecektir. Bu doğrultuda, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin sahip olduğu dinamik genç nüfusun eğitimli ve sağlıklı bir şekilde iş gücüne katılımı desteklenerek, işgücü verimliliği artırılacaktır. Nitelikli eğitime erişim yaygınlaştırılacak, mesleki ve teknik eğitim desteklenecek, uzaktan eğitim altyapısı güçlendirilecektir.
- Eğitimde fırsat eşitliği gözetilerek, okul öncesi dönemden itibaren tüm eğitim kademelerinde erişim oranları artırılacaktır.
- Mesleki ve teknik eğitim, özel eğitim ve hayat boyu öğrenme standartları uluslararası normlara uyumlu hale getirilecek; bu alanlara erişim kolaylaştırılacaktır.
- Üniversiteler, meslek okulları ve sanayi sektörü arasındaki iş birliği güçlendirilecektir.
- Araştırma deneyimine sahip nitelikli insan kaynağının artırılması amacıyla, kamu destekli Ar-Ge projelerinde daha fazla lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencisinin görev alması sağlanacaktır.
- Sağlık alanında, e-Sağlık sistemleri kurulacak ve veri odaklı, entegre hizmet sunumu yaygınlaştırılacaktır.
- Özel eğitim sisteminin güçlendirilmesi için teknik destek projeleri başlatılacak ve uygulamaya dönük hedefler hayata geçirilecektir.
- İşgücü piyasasında iş sağlığı ve güvenliği standartları yükseltilecek; gençler, kadınlar ve engelliler için istihdam olanakları artırılacaktır.
23
Sağlık Ekonomisi ve Verimlilik Politikaları
- Ülke sağlık verilerinin düzenli ve güvenilir şekilde toplanması ile birlikte sağlık ihtiyaçlarının tespit edilerek, etkili sağlık plan ve politikalarının üretilebilmesi, ilaç ve diğer medikal malzemelerde israfın önüne geçilmesi sağlanacaktır.
- Hastalıklara yönelik risk faktörlerinin azaltılması için mevcut programlar genişletilip yeni taramalar eklenerek erken teşhis ve halka yönelik farkındalık çalışmaları yapılacaktır.
- Koruyucu hekimlik alanında toplanan verilerin bilimsel metotlarla analizi yapılıp gerekli önlemler alınması yönünde çalışmalar başlatılacaktır.
- Bulaşıcı hastalıklara yönelik mevcut tanı, takip ve erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi sağlanacaktır.
- Ülkedeki nüfusa ve ülkedeki hizmet ihtiyacına göre sağlık alanında yükseköğrenim kontenjan planı yapılacaktır.
Kamu altyapı yatırımlarının artırılması
Turizmin geliştirilmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması amacıyla, bütünleşik kalkınma yaklaşımı çerçevesinde altyapı yatırımları güçlendirilecektir. Liman tesisleri çağdaşlaştırılarak kapasite artırımı sağlanacaktır.
- Kamu yatırımlarında öncelik, büyük ölçekli altyapı projelerine verilecek; kamu kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması amacıyla, israfın önlenmesine yönelik politikalar hayata geçirilecektir.
- Yol ve ulaşım altyapısında mevcut yolların düzenli bakımı sağlanacak, yeni bağlantı yolları inşa edilecek; toplu taşıma sistemleri ve bisiklet yolları geliştirilerek ulaşım çeşitliliği artırılacaktır.
- Büyük ölçekli ulaştırma projelerinin hayata geçirilmesinde alternatif tedarik ve finansman modellerine ilişkin çalışmalar yürütülecek; yeni liman projeleri yatırım programına dahil edilecektir.
- Telekomünikasyon altyapısında geniş bant internet erişimi yaygınlaştırılacak, mobil iletişim yatırımları teşvik edilerek dijital bağlantılıklık artırılacaktır.
- Okullar, üniversiteler ve sağlık tesislerinin altyapısı iyileştirilecek, afetlere hazırlık ve acil müdahale kapasitesi güçlendirilecek, kamu-özel iş birliği modelleriyle altyapı projelerinin finansmanı desteklenecektir.
- Lefkoşa’ya ülkemizin sağlık gerekliliklerini karşılayacak, güncel standartlara uygun, tam donanımlı bir hastane oluşturulacak, Yeni Güzelyurt Hastanesi’nin yapımı tamamlanarak hizmete girecek ve Yeni Girne Hastanesi’nin donanımı tamamlanarak ve personel eksiklikleri giderilerek halkımızın hizmetine sunulacaktır.
24
- Devlet Laboratuvarı Dairesinin yeni binası tamamlanarak, tetkik kapasitesi artırılacak ve akreditasyonu sağlanacaktır.
- Sağlık kuruluşlarının karot testlerinin tamamlanmasının ardından güçlendirilmesi veya yeniden inşası gereken binalar tespit edilip, gerekli yapım-onarım işleri yapılacaktır.
- Mevcut yol ağının daha etkin şekilde kullanılması için Akıllı Ulaşım Sistemlerinin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
- Anayollar üzerinde bulunan kavşaklar düzenlenerek kapasiteleri artırılacak ve trafikte yaşanan zaman kaybının en aza indirilmesi sağlanacaktır.
- Liman altyapılarının güçlendirilmesi kapsamında; yeni liman yatırımlarının yapılması ve mevcut limanların rehabilite edilerek daha verimli işletilmesine yönelik finansal kaynak sağlanacak, Kalecik ve Gemikonağı bölgelerinde yeni limanların inşası ile Gazimağusa Limanı’nın çağdaşlaştırılmasına yönelik çalışmalara başlanacaktır.
- TC ile imzalanan "Sivil Havacılık Güvenlik İşbirliği Anlaşması" çerçevesinde havalimanı standartları ve güvenliğinin, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO) standartlarıyla birebir uyumlu olması sağlanacaktır.
Tarımda verimliliğin artırılması
Tarımda gıda arz güvenliğini temin edecek, risklere dayanıklı üretim yapıları ile entegre Tarım Bilgi Sistemi ve üretici kayıt altyapısının güçlendirilmesi sağlanacak, dijitalleşme ve akıllı tarım uygulamalarıyla verimlilik artırılacak, su kaynakları yönetimi sürdürülebilirlik odaklı yenilenecek, tarımsal katma değer yükseltilecek ve pazar erişimi güçlendirilecektir.
- Hellim üretiminin AB standartlarına uyumu için gerekli adımlar atılacak, kaliteli ve hellim tesciline uygun süt üretimi teşvik edilecektir.
- Sürdürülebilir ve rekabetçi üretim için çiftçilere yönelik bilinçlendirme ve yönlendirme çalışmaları yapılacaktır.
- Toprak verimliliğini artırmak için teşvikler sağlanacak, su kaynakları dikkate alınarak bitkisel üretim deseni oluşturulacak, nitelikli genetik materyal kullanımı ile verim artırılacaktır.
- Entegre Tarım Bilgi Sistemi oluşturulacak, tüm tarım faaliyetleri kayıt altına alınarak izlenebilir hale getirilecektir. Çiftçi Kayıt Sistemi devreye alınarak tarımsal desteklerin Entegre Kayıt Sistemi üzerinden verilmesi sağlanacaktır.
- Tarım ürünlerinde israfı önlemek için stok yönetimi ve pazarlama altyapısı güçlendirilecektir.
- Tarım ürünleri markalaştırılacak, soğuk zincir lojistik altyapısı iyileştirilecek ve narenciye sektöründe Cypfruvex’in kapasitesi artırılacaktır.
25
- Tarımsal üretimi kötü etkileyen hastalık ve zararlılarla ilgili tedbirler alınacak, yerel tarım çeşitlerinin geliştirilmesi ve ürün çeşitliliğinin artırılması amacıyla Ar-Ge yatırımları gerçekleştirilecektir.
- Orman zararlılarıyla mücadele kapsamında gerekli tedbirler alınarak ormanların sürdürülebilir şekilde korunması sağlanacaktır.
- İklim değişikliğinin tarım üzerindeki etkileri dikkate alınarak bitkisel ve hayvansal üretim çeşitlendirilecek, sera gazı salımını azaltan çevre dostu tarımsal uygulamalar yaygınlaştırılacaktır.
- İyi ve akıllı tarım uygulamalarına yönelik mevzuat tamamlanarak, sertifikalı üretim yaygınlaştırılacaktır.
- Sürdürülebilir ve rekabetçi üretim için çiftçilere yönelik bilinçlendirme ve yönlendirme çalışmaları yapılacak, yöresel ve coğrafi işaretli ürünlerin artırılması ve tanıtılması sağlanacaktır.
- Su Master Planı doğrultusunda, yeraltı ve yerüstü su kaynaklarının korunması ve etkin kullanımına yönelik tedbir alınacaktır.
26
İstihdam
İstihdam politikalarının ana hedefi, tüm toplumsal kesimlerin sürdürülebilir, nitelikli ve kayıtlı iş imkânlarına erişimini sağlayarak işsizlik oranını düşürmek ve işgücüne katılımı artırmaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı mevzuatının güncellenmesi, iş sağlığı ve güvenliği ile kayıt dışı istihdamla mücadelede dünya standartlarının benimsenmesi ve otomasyonun yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
İşgücüne katılımın geliştirilmesi
Kamu-özel-üniversite iş birliğiyle katma değeri yüksek iş modelleri geliştirilecek; gençler ve kadınlar için mesleki eğitimin altyapısı güçlendirilecektir. Engellilerin istihdamı desteklenecek, yerel işgücünün piyasaya katılımı teşvik programlarıyla artırılacak ve denetim mekanizmaları güçlendirilerek prim tabanı genişletilecektir.
- Toplumun tüm kesimlerine istihdam olanaklarının sunulması temel hedefler arasında yer almakta olup, gençler, kadınlar ve engelliler gibi özel politika gerektiren gruplara yönelik özel istihdam politikaları geliştirilecektir.
- Yerel işgücünün işgücü piyasasına katılımı teşvik edilecek, iş sağlığı ve güvenliği koşulları iyileştirilecek, işgücünün niteliği artırılarak kayıt dışı istihdamın azaltılması sağlanacaktır.
- Gençlerin ve kadınların işgücüne katılımlarını artıracak kooperatifçilik eylem ve kapsamları genişletilerek yaygınlaştırılacaktır.
- Kadınların işgücüne katılımlarını artıracak girişimcilik, finansal ve dijital okuryazarlık, kooperatifçilik gibi alanlarda programların kapsamları genişletilerek yaygınlaştırılacaktır.
- Değişen işgücü piyasasına kadınların tam, eşit, güvenceli ve etkin katılımlarının sağlanması, bu kapsamda ortaya çıkacak yeni beceri ve yeteneklerin kadınlara kazandırılmasına yönelik programlar geliştirilecektir.
- Gençlere ve kadınlara yönelik istihdam teşvikleri desteklenecek ve işgücü piyasasına aktif katılımları sağlanacaktır.
- Engellilerin rehabilite edilmesi, korunması, eğitilmesi ve işgücü piyasasında desteklenip istihdam edilmesi için gerekli önlemler alınacaktır.
Meslek okullarının cazibesinin artırılması
- Üniversiteler, meslek okulları ve sanayi sektörünün iş birliği geliştirilecektir.
- Meslek okullarının sanayi ihtiyaçlarına yönelik eleman yetiştirmesi ve meslek liselerinin cazip hale gelmesi için çalışmalar yapılacak ve meslek okullarında eleman yetiştirilmesi ve sektörde kalifiye eleman, vasıflı işgücü ihtiyacının giderilmesi sağlanacaktır.
27
- Meslek liselerinin sayısının artırılması ve mevcut meslek liselerindeki atölye altyapılarının güçlendirilmesi sağlanarak, öğrencilere uygulamalı eğitim imkanları sunulacak ve sektöre nitelikli iş gücü kazandırılacaktır.
İşsizliğin azaltılması
- İstihdam oranının artırılması için çalışmalar yapılacaktır. İstihdam Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanacaktır.
- İşgücü Piyasasında yerel işgücü istihdamını artırmaya yönelik uygulanan destek programları ekonominin değişen ve gelişen şartlarına uygun olarak çeşitlendirilerek sürdürülecektir.
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı altındaki tüm mevzuatın günümüz koşullarına göre güncellenmesi sağlanacaktır.
- Çalışma hayatında, sürdürülebilir kalkınma hedefleriyle uyumlu bir şekilde istihdam imkanlarının geliştirilmesi, gençler ve kadınların işgücüne katılımının artırılması, işsizliğin azaltılması, iş kazalarının önlenmesi ve kayıt dışılıkla etkin mücadele edilmesi sağlanacaktır. Sosyal güvenlik sisteminde norm ve standart birliği tesis edilerek, herkesin erişebileceği, kaliteli hizmet sunan ve kapsayıcı bir yapı oluşturulacaktır.
- Çalışma hayatına ilişkin mevzuat, Avrupa Birliği müktesebatı ve Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) sözleşmeleri ile tam uyum sağlanacak şekilde gözden geçirilecek ve uluslararası standartlara uygun olarak güncellenecektir.
Enflasyon
Enflasyon politikalarında temel amaç fiyat istikrarını korumak olup, bu kapsamda maliye politikalarıyla kamu harcamalarında sıkı disiplin ve vergi adaleti sağlanarak kayıt dışı ekonomiyle etkin mücadele yürütülecek; e-maliye uygulamalarıyla vergi tabanı genişletilecektir.
- Mali disiplin gözetilerek yönetilen veya yönlendirilen fiyatlar enflasyon beklentilerine göre belirlenecektir.
- Fiyat istikrarına yönelik yatırım-istihdam-üretim-ihracata dayalı büyüme politikaları doğrultusunda reel sektöre uygun maliyetlerle ürün odaklı ve performansa bağlı uygun finansman imkanı sağlanacaktır.
- Hane halkı bütçe anketleri düzenli şekilde yapılarak enflasyon hesabının güncel ekonomik koşulları daha iyi yansıtmasını sağlayacak adımlar atılacaktır.
- Enflasyonda kur-enflasyon geçişkenliğini azaltacak politikalara öncelik verilecektir.
28
Ödemeler Dengesi
Ödemeler dengesi dengesini güçlendirmek için büyümeyi destekleyerek öncelikli sektörlerde uluslararası rekabet gücünü artırmayı, ithalata bağımlılığı verimlilik artışı sağlayarak azaltmayı, doğrudan yabancı yatırımları çekmek amacıyla yatırım ortamını iyileştirmeyi, turizm gelirlerini ve hizmet ihracatını büyüterek döviz geliri yaratmak öncelik olacaktır. Böylece, cari işlemler dengesindeki açıkların daraltılması ve dış şoklara karşı dayanıklılığın artırılması hedeflenmektedir.
Ürün/Pazar Çeşitlendirilmesi
- Turizm gelirlerini artırmak amacıyla, başta sağlık ve deniz-kum-güneş turizmi olmak üzere, turizmde ürün çeşitliliği sağlanacak ve sunulan hizmet kalitesi iyileştirilecek ve tanıtım faaliyetleri yürütülecektir.
- Mal ihracatını artıran politikalar uygulanacak, uluslararası piyasalarda rekabetçi ve tercih edilen ürünlerin geliştirilmesi teşvik edilecektir.
- Mal ve hizmet ihracatında pazar çeşitliliğini sağlamaya yönelik politikalar uygulanmaya devam edilecektir.
- Dış ticaret dengesinin iyileştirilmesi amacıyla yerli üretim teşvik edilecek ve ürün çeşitliliği artırılacaktır.
Ticaretin Kolaylaştırılması
- Ülkemize güvenli ürün girişini sağlamak amacı ile ön izin vermek için yetkilendirilen Bakanlık/Kurum/Birimler arasındaki bürokrasinin azaltılarak süreçlerin kısaltılması için tüm paydaşların erişebileceği bir otomasyon sistemi oluşturulması için çalışmalar yapılacaktır.
- Ticaretin kolaylaştırılması için bürokratik süreçler sadeleştirilecek, otomasyon sistemleri ile işlemler hızlandırılacak ve tüm paydaşların entegrasyonu sağlanacaktır.
- Ticaretle ilişkili kamu kurumlarının mevzuatları güncellenerek idari ve teknik kapasiteleri geliştirilecektir.
- Gümrük işlemlerinin basitleştirilmesi, modernleştirilmesi ve hızlanmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.
İthalat Bağımlılığının azaltılması
Yerli üretim kapasitesi artırılacak, ithalata bağımlılık azaltılarak, ithalat-yurt içi üretim dengesi yurtiçi üretimin artırılması yönünde desteklenecektir. İş ve yatırım ortamını desteklemeye yönelik mevzuat çalışmaları tamamlanacak ve yatırımcıları ülkeye çekmek için iş kurma prosedürleri basitleştirilecektir.
29
- Kaynaklar açısından sıkıntı bulunmayan alanlarda yerli üretim ve ürün çeşitliliği artırılarak gelir ve istihdam olanakları geliştirilecek, dışa bağımlılık azaltılarak yatırımlar ön plana çıkartılacaktır.
Hizmet İhracatının geliştirilmesi
Ülkemizin hizmet ihracatı alanındaki potansiyelinin etkin bir şekilde değerlendirilmesi amacıyla, küresel ölçekte öne çıkan bilişim, teknoloji, Ar Ge ve profesyonel hizmetler gibi yeni nesil hizmet alanlarındaki gelişmeler yakından izlenerek turizm, yükseköğretim gibi hizmet kalemlerindeki uluslararası konumu güçlendirilecektir.
- Turizmin ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkısını artıracak şekilde, ziyaretçi başına turizm gelirini artırmak üzere daha fazla gelir getiren turizm çeşitleri geliştirilecektir.
- Turizm altyapısı iyileştirilecek ve ulaşım bağlantıları güçlendirilecektir.
- Turizm gelirinin artırılması, mevcut pazarların güçlendirilmesi, yeni pazarların oluşturulması ve nitelikli ziyaretçilere ulaşılması amacıyla tanıtım faaliyetleri yürütülecektir.
- Sağlık turizminin öncelikli olarak geliştirilmesi yönünde çalışmalar gerçekleştirilecektir.
- Yükseköğretimde sürdürülebilir bir yapı oluşturmak amacıyla kurumsal kalite geliştirilecek, süreçlerde standardizasyon sağlanacak ve akreditasyon süreçleri yeniden düzenlenecektir.
- Yükseköğretimde uzaktan eğitim teknolojilerinin daha etkin kullanımı için düzenlemeler yapılacaktır.
- Yükseköğretim kurumlarının tanınırlığına artırmak maksadıyla eş güdümlü uluslararası tanıtım faaliyetleri icra edilecektir.
Mali Piyasalar ve Finans
Mali Piyasalar ve Finansal sistemin daha derin, kapsayıcı, dirençli ve etkin çalışması sağlanacaktır. Finansal sistemin dijitalleşme süreçlerine uyumu, kripto varlıklar gibi yeni teknolojilere yönelik düzenlemeler ve finansal kapsayıcılığı artırıcı adımlar da öncelikler arasında yer alacaktır.
Mali Piyasaların geliştirilmesi
Finansal ürün çeşitliliğinin artırılacak, sürdürülebilir finansman araçları teşvik edilecek ve finansal okuryazarlık artırılacaktır.
- Finans sektöründe mevzuat ve yasal altyapı geliştirilerek piyasalarda güven ve istikrar ortamı güçlendirilecektir.
- Finans sektörünün kurumsal yapısı güçlendirilecek ve Kalkınma Bankasının, Bankacılık Yasası’na tabi tutulması sağlanacaktır.
- Finansal istikrarın güçlendirilmesi amacıyla kurumsal altyapı iyileştirilecek ve serbest piyasanın işleyişi etkinleştirilecektir.
30
- Mali kurumlara ilişkin siber güvenlik konusunda standartlar oluşturulacaktır.
Tasarrufların artırılması
Finansal okuryazarlığın artırılması ile tasarruf etme davranışı desteklenecektir.
- Tasarruf etme davranışı desteklenerek büyüme hedefli yatırımlar özendirilecektir.
- Finansal okuryazarlığın artırılması amacıyla tasarruf bilinci oluşturulacak ve dijital platformların etkin kullanılmasıyla finansal tasarruf araçları, aile bütçesi ve risk yönetimi hakkındaki farkındalık artırılacaktır.
Kamu Maliyesi
Kamu maliyesi politikalarında fiyat istikrarının sağlanması, kamu yatırımlarına daha fazla kaynak ayrılması, borç stokunun azaltılması, mali disiplinin korunması ve kayıt dışılıkla etkin mücadele temel unsurlardır. Kayıt dışılıkla mücadele, devlet politikası olarak benimsenecek ve bütüncül bir denetim ve farkındalık stratejisi uygulanacaktır.
Harcamalarda etkinlik
Kamu harcamalarında tasarruf ve verimlilik artırılacak, gelir kaynakları çeşitlendirilecektir.
- Kamu harcamalarında tasarruf, etkinlik ve mali sürdürülebilirlik esas alınacak; gelir artırıcı düzenlemeler hayata geçirilerek yeni gelir kaynakları oluşturulmak suretiyle devletin mali kaynakları güçlendirilecektir.
- Kamu harcamaları; kamu altyapı yatırımları, eğitim ve sağlık hizmetleri ile bölgesel kalkınmayı destekleyecek şekilde önceliklendirilecektir.
Vergide adalet
Vergi tabanının genişletilmesi, e-vergi ve otomasyon sistemlerinin yaygınlaştırılması, finansal işlemlerin izlenmesi ve vergiye gönüllü uyumun teşvik edilmesi sağlanacaktır.
- Vergi tabanının genişletilmesine yönelik yeni yöntemler geliştirilecek ve etkin bir vergi denetim sistemi tesis edilecektir.
- Risk odaklı vergi denetimlerinin yürütülmesine imkân tanıyacak elektronik sistem kurulacaktır.
- Vergilendirme süreçlerinde etkinlik artırılacak; vergilendirme hizmetleri daha verimli ve etkili bir biçimde işletilecektir.
- E-vergi altyapısı kullanılarak vergi ödeme alternatifleri çeşitlendirilecek, mükelleflerin vergi borçları konusunda bilgilendirilmelerini sağlayacak uygulamalar hayata geçirilecektir.
- Gelir dağılımında daha fazla adalet sağlanması amacıyla, sosyal adalet ilkesi gözetilecek ve kamu sektöründe iş verimliliğinin artırılmasına öncelik verilecektir.
31
Kayıt dışılık ile mücadele
Kayıt dışı ekonomiyle kararlılıkla mücadele edilecek, bu kapsamda dijitalleşme süreci hızlandırılarak e-Maliye uygulamaları hayata geçirilecek, yasal düzenlemeler yapılarak etkin biçimde uygulanacaktır.
- Kayıt dışı ekonomiyle mücadele, devletin temel politikalarından biri olarak benimsenerek kararlılıkla uygulanacaktır.
- e-Maliye uygulamaları (e-Vergi, e-Gümrük) devreye alınacak ve tüm kamu kurumlarında otomasyon çalışmalarına hız kazandırılacaktır.
- Kayıt dışılıkla mücadeleye yönelik stratejik bir eylem planı hazırlanacak; kurumlar arası iş birliği ve eşgüdüm mekanizmaları etkinleştirilecektir.
- Özel politika gerektiren gruplara yönelik sektör bazlı analizler yapılarak, denetim mekanizmaları güçlendirilecek ve hedef odaklı önlemler geliştirilecektir.
- Emlak sektöründe kayıt dışılığın önlenmesi amacıyla, Emlakçıların Kayıt ve İşlemleri Yasası kapsamında öngörülen komisyon etkin bir şekilde çalıştırılacak ve sektörde kayıt altına alma süreci hızlandırılacaktır.
- Kurum ve kuruluşlara ait verilere erişimi sağlayacak bir ağın kurulmasına yönelik olarak dijital dönüşüm çalışmaları önceliklendirilecektir.
- Nakit kullanımının azaltılmasına yönelik kartlı veya dijital ödeme yöntemlerinin teşvik edilmesi sağlanacaktır.
- Motorlu araç ticaretinden kaynaklanan vergi kaybının önlenmesi için tedbirler alınacaktır.
- E-vergi altyapısı oluşturulacak ve vergi kaybının önlenmesi için e-faturanın kullanımının alt yapı çalışmaları yapılacak, e-pul sistemleri oluşturulacaktır.
Kamu İktisadi Teşebbüsleri
Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) ile kamu iştiraklerinin faaliyetlerinin, verimlilik ve kârlılık esasları çerçevesinde etkin ve sağlıklı bir şekilde yürütülmesi ile düzenli ve sistematik olarak denetlenmesi sağlanacaktır.
- KİT’ler, piyasa düzenleyici ve dengeleyici rollerini yerine getirebilecek şekilde yeniden yapılandırılacaktır. KİT’ler ve kamu iştiraklerindeki yönetim ve görevlendirmelerin, fayda-maliyet analizi başta olmak üzere rasyonel kriterlere dayalı bir çerçevede hayata geçirilmesini teminen gerekli mevzuat düzenlemeleri gerçekleştirilecektir.
Sosyal Güvenlik Sisteminin Mali Sürdürülebilirliği
- Sosyal güvenlik sisteminin etkin bir yapıya sahip olması sağlanacak, sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir.
32
- Esnek istihdam seçeneklerinin artırılmasıyla birlikte, prim ödemelerinin yaygınlaşması sağlanacaktır.
- Sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirliğine ilişkin göstergelerin düzenli olarak izlenmesi ve buna yönelik raporların oluşturulması sağlanacaktır.
İş ve Yatırım Ortamı
İş ve yatırım ortamını iyileştirmek amacıyla şeffaf, öngörülebilir ve iş dünyasına güven veren bir yapı oluşturulması hedeflenmektedir.
İş Yatırım Süreçlerinin İyileştirilmesi
Mevzuatın sadeleştirilmesi, yatırım izin süreçlerinin dijitalleşmesi ve hızlandırılması, bürokratik yüklerin azaltılması sağlanacaktır.
- İş ve yatırım ortamının desteklenmesi ve geliştirilmesine yönelik mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.
- Yatırım Ortamını Geliştirme ve İyileştirme Kurulunun ve kurula teknik destek sağlayacak organların oluşturulması ve etkin bir şekilde çalıştırılması sağlanacaktır.
- Piyasa aksaklıklarının giderilmesine öncelik verecek şekilde serbest piyasa ekonomisinin işleyişi desteklenecek, iş ve yatırım ortamı iyileştirilecektir.
- Yurt dışında yaşayan KKTC vatandaşları başta olmak üzere yatırım yapma potansiyeli yüksek olan kesimlere yönelik tanıtımlar yapılacak, bu tanıtımlarda yatırım ortamının iyileştirilmesine yönelik talep ve beklentiler tespit edilecektir.
Teşvik Sisteminin Etkinleştirilmesi
Devlet yardımlarının etkinliğinin artırılması amacıyla, söz konusu yardımların izlenmesi ve uygulamasında bütüncül bir yaklaşım sağlamak üzere tek merkezden gözetim imkanı sunan elektronik bir izleme sistemi tesis edilecektir.
- Devlet yardımlarını uygulayan kurum ve kuruluşların izleme ve değerlendirme kapasiteleri güçlendirilecektir. Uygulanan devlet yardımları, öncelikle amaçlarıyla olan uyumu dikkate alınarak, etki değerlendirmesi sonuçları doğrultusunda yeniden gözden geçirilecektir.
- Girişimcilik faaliyetleri teşvik edilecek; özellikle proje hazırlama süreçlerini kapsayan eğitim ve danışmanlık programları hayata geçirilecektir.
33
Rekabetçi Yeni Yatırımlar
- Sanayide öncelikli sektörler başta olmak üzere, ithalata bağımlılığı azaltacak, verimliliği artıracak ve uluslararası düzeyde rekabet gücünü yükseltecek teknoloji, yeşil ve dijital dönüşüm odaklı yenilikçi yatırımlar desteklenecektir.
- Mal ihracatının artırılmasına yönelik politikalar hayata geçirilecek; uluslararası piyasalarda rekabetçi ve tercih edilen ürünlerin geliştirilmesi teşvik edilecektir.
- Yeşil ve dijital dönüşüm süreçlerine uyum sağlanacak; sürdürülebilir çevre anlayışının ve rekabetçi üretim yapısının güçlendirilmesi amacıyla bilinçlendirme, yönlendirme ve kapasite geliştirme faaliyetleri yürütülecektir.
- Girişimcilerin ölçeklerini büyütmeleri, sürdürülebilir bir yapıya kavuşmaları ve küresel düzeyde daha rekabetçi bir konum kazanmaları amacıyla destek programları uygulanacak; rekabetçi ve yenilikçi yeni yatırımlar öncelikli olarak teşvik edilecektir.
Tedarik Zinciri Odaklılık
- Organize Sanayi Bölgelerinin (OSB), tedarik zincirlerinin etkinliğini artıracak şekilde planlanması ve geliştirilmesi sağlanacak; bu kapsamda çevreye duyarlı, sürdürülebilir ve kümelenme temelli bir yaklaşım çerçevesinde alt ve üst yapı kapasiteleri güçlendirilecektir.
- Altyapı, enerji ve ulaşım gibi alanlarda özel sektörün katılımıyla gerçekleştirilecek yatırımlar, alternatif tedarik ve finansman mekanizmaları kullanılarak, kamu mali yapısına ilave risk oluşturmayacak şekilde değerlendirilecektir.
- Altyapı, enerji ve ulaşım gibi tedarik zincirinin kritik halkalarını oluşturan alanlarda, özel sektörün katılımıyla gerçekleştirilecek yatırımlar; alternatif tedarik ve finansman mekanizmaları çerçevesinde, kamu mali yapısına ilave risk oluşturmayacak şekilde planlanacak ve değerlendirilecektir.
- Yük Taşımacılığında ve Toplu Taşımada kullanılan araçların günümüz şartlarına göre çağdaşlaştırılması desteklenmelidir.
34
TEMEL EKONOMİK BÜYÜKLÜKLER
EK TABLOLAR
Ek Tablo-1 Temel Ekonomik Göstergeler
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
|---|---|---|---|---|---|
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| BÜYÜME VE İSTİHDAM | |||||
| GSYİH (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) | 231.983,8 | 332.214,7 | 442.070,6 | 550.974,7 | 675.116,6 |
| GSYİH (Milyon $) | 7.064,2 | 8.404,6 | 9.405,8 | 9.769,1 | 10.144,5 |
| GSYİH Büyümesi¹ | 8,5 | 4,8 | 4,0 | 5,0 | 5,0 |
| Kişi Başına Milli Gelir (GSYİH, Dolar) | 17.498,0 | 20.120,8 | 21.829,8 | 21.986,8 | 22.146,6 |
| Toplam Tüketim | 172.226,8 | 228.253,5 | 303.878,0 | 365.751,6 | 429.838,9 |
| Kamu | 53.988,8 | 76.741,6 | 100.792,1 | 119.010,5 | 140.424,3 |
| Özel | 118.238,0 | 151.511,9 | 203.085,9 | 246.741,0 | 289.414,6 |
| Toplam Sabit Sermaye Yatırımı | 41.934,4 | 61.127,5 | 82.225,1 | 106.338,1 | 130.972,6 |
| Kamu | 8.572,2 | 6.644,3 | 6.631,1 | 8.264,6 | 9.451,6 |
| Özel | 33.362,2 | 54.483,2 | 75.594,1 | 98.073,5 | 121.521,0 |
| Toplam Kaynaklar | 216.202,8 | 292.371,0 | 390.081,8 | 477.599,4 | 567.562,7 |
| İstihdam | 185.607,0 | 182.170,0 | 189.240,2 | 195.910,6 | 202.367,1 |
| İş Gücüne Katılma Oranı (%) | 53,1 | 50,9 | 51,0 | 51,2 | 51,3 |
| İstihdam Oranı (%) | 50,5 | 48,5 | 48,5 | 48,6 | 48,7 |
| İşsizlik Oranı (%) | 4,9 | 4,7 | 5,0 | 5,0 | 5,0 |
| DIŞ TİCARET | |||||
| İthalat (Milyon $) | 3.507,1 | 3.749,8 | 4.162,3 | 4.536,9 | 4.854,5 |
| İhracat (Milyon $) | 174,4 | 149,2 | 162,6 | 178,8 | 198,5 |
| Dış Ticaret Dengesi (Milyon $) | -3.332,7 | -3.600,6 | -3.999,7 | -4.358,0 | -4.656,0 |
| İhracat / İthalat (%) | 5,0 | 4,0 | 3,9 | 3,9 | 4,1 |
| Dış Ticaret Hacmi / GSYİH (%) | 52,1 | 46,4 | 46,0 | 48,3 | 49,8 |
| Hizmetler Dengesi (Milyon $) | 2.587,0 | 3.137,5 | 3.482,6 | 3.865,7 | 4.290,9 |
| Cari İşlemler Dengesi (Milyon $) | 502,0 | 1.033,2 | 1.134,4 | 1.330,3 | 1.646,6 |
| Cari İşlemler Hesabı / GSYİH (%) | 7,1 | 12,3 | 12,1 | 13,6 | 16,2 |
| ENFLASYON | |||||
| GSYİH Deflatörü % Değişim | 61,6 | 36,6 | 27,9 | 18,7 | 16,7 |
| TÜFE Yıl Sonu % Değişim | 53,3 | 39,5 | 32,8 | 18,0 | 16,0 |
¹ 1977 yılı fiyatlarıyla % değişimi göstermektedir Kaynak: KKTC İstatistik Kurumu
35
36
Ek Tablo-2 GSYİH'deki Sektörel Gelişmeler
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
|---|---|---|---|---|---|
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| (1977 YILI FİYATLARIYLA-TL) | |||||
| 1. TARIM | 1.574,4 | 1.612,1 | 1.652,4 | 1.703,7 | 1.754,8 |
| 2. SANAYİ | 1.840,6 | 1.914,3 | 2.010,0 | 2.130,6 | 2.247,7 |
| 3. İNŞAAT | 1.991,3 | 1.931,5 | 1.931,5 | 1.970,2 | 2.019,4 |
| 4. HİZMETLER SEKTÖRÜ | 13.356,8 | 14.027,9 | 14.647,4 | 15.327,4 | 15.991,0 |
| 4.1. TİCARET-TURİZM | 4.616,4 | 4.943,6 | 5.230,9 | 5.562,4 | 5.898,0 |
| 4.1.1 Toptan Perakende Tic. | 3.659,7 | 3.912,3 | 4.127,4 | 4.375,1 | 4.615,7 |
| 4.1.2. Otel-Lokanta | 956,7 | 1.031,3 | 1.103,5 | 1.187,4 | 1.282,3 |
| 4.2. ULAŞT.-HABERLEŞME | 2.368,0 | 2.498,2 | 2.623,1 | 2.754,3 | 2.878,2 |
| 4.3. MALİ MÜESSESELER | 745,9 | 760,8 | 774,5 | 786,1 | 797,9 |
| 4.4. KONUT GELİRLERİ | 1.212,3 | 1.258,3 | 1.302,4 | 1.351,9 | 1.399,2 |
| 4.5. SERBEST MES. VE HİZ. | 2.472,7 | 2.596,3 | 2.726,1 | 2.862,4 | 2.991,2 |
| 4.6. KAMU HİZMETLERİ | 1.941,5 | 1.970,7 | 1.990,4 | 2.010,3 | 2.026,4 |
| 5. BRÜT KATMA DEĞER (1..4) | 18.763,0 | 19.485,8 | 20.241,4 | 21.131,8 | 22.012,9 |
| 6. İTHALAT VERGİLERİ | 2.547,5 | 2.847,9 | 2.985,7 | 3.256,9 | 3.595,2 |
| 7. GSYİH (5+6) | 21.310,6 | 22.333,7 | 23.227,0 | 24.388,4 | 25.607,8 |
| 8. NDAFG | 64,8 | 67,0 | 69,7 | 73,2 | 76,8 |
| 9. GSMH (7+8) | 21.375,3 | 22.400,7 | 23.296,7 | 24.461,5 | 25.684,6 |
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| (BÜYÜME ORANLARI - %) | |||||
| 1. TARIM | 9,5 | 2,4 | 2,5 | 3,1 | 3,0 |
| 2. SANAYİ | 11,4 | 4,0 | 5,0 | 6,0 | 5,5 |
| 3. İNŞAAT | 19,9 | -3,0 | 0,0 | 2,0 | 2,5 |
| 4. HİZMETLER SEKTÖRÜ | 5,7 | 5,0 | 4,4 | 4,6 | 4,3 |
| 4.1. TİCARET-TURİZM | 10,9 | 7,1 | 5,8 | 6,3 | 6,0 |
| 4.1.1 Toptan Perakende Tic. | 13,0 | 6,9 | 5,5 | 6,0 | 5,5 |
| 4.1.2. Otel-Lokanta | 3,6 | 7,8 | 7,0 | 7,6 | 8,0 |
| 4.2. ULAŞT.-HABERLEŞME | 1,6 | 5,5 | 5,0 | 5,0 | 4,5 |
| 4.3. MALİ MÜESSESELER | 2,4 | 2,0 | 1,8 | 1,5 | 1,5 |
| 4.4. KONUT GELİRLERİ | 3,1 | 3,8 | 3,5 | 3,8 | 3,5 |
| 4.5. SERBEST MES. VE HİZ. | 5,3 | 5,0 | 5,0 | 5,0 | 4,5 |
| 4.6. KAMU HİZMETLERİ | 2,5 | 1,5 | 1,0 | 1,0 | 0,8 |
| 5. BRÜT KATMA DEĞER (1..4) | 7,9 | 3,9 | 3,9 | 4,4 | 4,2 |
| 6. İTHALAT VERGİLERİ | 12,8 | 11,8 | 4,8 | 9,1 | 10,4 |
| 7. GSYİH (5+6) | 8,5 | 4,8 | 4,0 | 5,0 | 5,0 |
| 8. NDAFG | 3,7 | 3,5 | 4,0 | 5,0 | 5,0 |
| 9. GSMH (7+8) | 8,4 | 4,8 | 4,0 | 5,0 | 5,0 |
Kaynak: Devlet Planlama Örgütü, KKTC İstatistik Kurumu
Ek Tablo-3 GSYİH'deki Sektörel Gelişmeler
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
|---|---|---|---|---|---|
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| CARİ FİYATLARLA (MİLYON TL) | |||||
| 1. TARIM | 12.832,2 | 17.955,4 | 23.548,3 | 28.818,3 | 34.638,9 |
| 2. SANAYİ | 15.618,8 | 22.196,0 | 29.819,8 | 37.519,8 | 46.192,5 |
| 3. İNŞAAT | 11.304,5 | 14.983,7 | 19.171,7 | 23.211,9 | 27.764,6 |
| 4. HİZMETLER SEKTÖRÜ | 172.582,7 | 246.498,3 | 328.072,4 | 405.849,8 | 492.838,0 |
| 4.1. TİCARET-TURİZM | 52.250,4 | 76.643,9 | 104.194,4 | 132.095,3 | 164.582,7 |
| 4.1.1 Toptan Perakende Tic. | 26.249,8 | 38.344,1 | 51.759,5 | 65.124,9 | 80.178,4 |
| 4.1.2. Otel-Lokanta | 26.000,6 | 38.299,8 | 52.434,9 | 66.970,4 | 84.404,4 |
| 4.2. ULAŞT.-HABERLEŞME | 22.108,4 | 31.872,2 | 42.819,4 | 53.368,0 | 65.081,1 |
| 4.3. MALİ MÜESSESELER | 25.097,1 | 34.980,0 | 45.562,4 | 54.893,8 | 65.020,0 |
| 4.4. KONUT GELİRLERİ | 12.745,0 | 18.077,2 | 23.939,3 | 29.495,7 | 35.625,2 |
| 4.5. SERBEST MES. VE HİZ. | 24.635,7 | 35.346,9 | 47.487,5 | 59.186,1 | 72.176,2 |
| 4.6. KAMU HİZMETLERİ | 35.746,1 | 49.578,1 | 64.069,5 | 76.810,9 | 90.352,8 |
| 5. BRÜT KATMA DEĞER (1..4) | 212.338,2 | 301.633,5 | 400.612,1 | 495.399,8 | 601.434,0 |
| 6. İTHALAT VERGİLERİ | 19.645,6 | 30.581,2 | 41.458,5 | 55.574,8 | 73.682,7 |
| 7. GSYİH (5+6) | 231.983,8 | 332.214,7 | 442.070,6 | 550.974,7 | 675.116,7 |
| 8. NDAFG | 704,9 | 996,6 | 1.326,2 | 1.652,9 | 2.025,3 |
| 9. GSMH (7+8) | 232.688,7 | 333.211,3 | 443.396,8 | 552.627,6 | 677.142,0 |
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| GSYİH İÇERİŞİNDEKİ PAY (%) | |||||
| 1. TARIM | 5,5 | 5,4 | 5,3 | 5,2 | 5,1 |
| 2. SANAYİ | 6,7 | 6,7 | 6,7 | 6,8 | 6,8 |
| 3. İNŞAAT | 4,9 | 4,5 | 4,3 | 4,2 | 4,1 |
| 4. HİZMETLER SEKTÖRÜ | 74,4 | 74,2 | 74,2 | 73,7 | 73,0 |
| 4.1. TİCARET-TURİZM | 22,5 | 23,1 | 23,6 | 24,0 | 24,4 |
| 4.1.1 Toptan Perakende Tic. | 11,3 | 11,5 | 11,7 | 11,8 | 11,9 |
| 4.1.2. Otel-Lokanta | 11,2 | 11,5 | 11,9 | 12,2 | 12,5 |
| 4.2. ULAŞT.-HABERLEŞME | 9,5 | 9,6 | 9,7 | 9,7 | 9,6 |
| 4.3. MALİ MÜESSESELER | 10,8 | 10,5 | 10,3 | 10,0 | 9,6 |
| 4.4. KONUT GELİRLERİ | 5,5 | 5,4 | 5,4 | 5,4 | 5,3 |
| 4.5. SERBEST MES. VE HİZ. | 10,6 | 10,6 | 10,7 | 10,7 | 10,7 |
| 4.6. KAMU HİZMETLERİ | 15,4 | 14,9 | 14,5 | 13,9 | 13,4 |
| 5. BRÜT KATMA DEĞER (1..4) | 91,5 | 90,8 | 90,6 | 89,9 | 89,1 |
| 6. İTHALAT VERGİLERİ | 8,5 | 9,2 | 9,4 | 10,1 | 10,9 |
| 7. GSYİH (5+6) | 100,0 | 100,0 | 100,0 | 100,0 | 100,0 |
| 8. NDAFG | 0,3 | 0,3 | 0,3 | 0,3 | 0,3 |
| 9. GSMH (7+8) | 100,3 | 100,3 | 100,3 | 100,3 | 100,3 |
Kaynak: Devlet Planlama Örgütü, KKTC İstatistik Kurumu
38
Ek Tablo-4 Ödemeler Dengesi
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
|---|---|---|---|---|---|
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| MİLYON ABD $ | |||||
| 1. Cari İşlemler | |||||
| 1.1. Dış Ticaret | |||||
| 1.1.1. İhracat | 174,4 | 149,2 | 162,6 | 178,8 | 198,5 |
| 1.1.2. İthalat | 3.507,1 | 3.749,8 | 4.162,3 | 4.536,9 | 4.854,5 |
| Dış Ticaret Dengesi | -3.332,7 | -3.600,6 | -3.999,7 | -4.358,0 | -4.656,0 |
| Dış Ticaret Dengesi / GSYİH (%) | 47,2 | 42,8 | 42,5 | 44,6 | 45,9 |
| 1.2. HİZMETLER DENGESİ | 2.587,0 | 3.137,5 | 3.482,6 | 3.865,7 | 4.290,9 |
| 1.3 BİRİNCİL GELİR DENGESİ | 793,5 | 952,2 | 1.047,5 | 1.152,2 | 1.267,4 |
| 1.4 İKİNCİL GELİR DENGESİ | 454,2 | 544,1 | 604,0 | 670,4 | 744,2 |
| Görünmeyen İşlemler Dengesi | 3.834,7 | 4.633,9 | 5.134,1 | 5.688,3 | 6.302,5 |
| Cari İşlemler Dengesi | 502,0 | 1.033,2 | 1.134,4 | 1.330,3 | 1.646,6 |
| Cari İşlemler Dengesi / GSYİH (%) | 7,1 | 12,3 | 12,1 | 13,6 | 16,2 |
| 2. SERMAYE HAREKETLERİ | -95,0 | -115,0 | -122,0 | -130,0 | -250,0 |
| 3. FİNANS HESABI | -574,9 | -550,0 | -530,0 | -500,0 | -500,0 |
| Sermaye Hareketleri Dengesi | -669,9 | -665,0 | -652,0 | -630,0 | -750,0 |
| 4. NET HATA VE NOKSAN | -414,7 | 100,0 | 160,0 | 175,0 | 190,0 |
| Cari, Sermaye ve Finans Hesapları | 981,9 | 1.468,2 | 1.542,4 | 1.700,3 | 1.896,6 |
| Genel Denge | -567,2 | -1.568,2 | -1.702,4 | -1.875,3 | -2.086,6 |
| GSYİH’deki Payı (%) | 8,0 | 18,7 | 18,1 | 19,2 | 20,6 |
Kaynak: Devlet Planlama Örgütü, KKTC İstatistik Kurumu
Ek Tablo-5 Ekonominin Genel Dengesi
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
|---|---|---|---|---|---|
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| CARİ FİYATLARIYLA (MİLYON TL) | |||||
| 1. Toplam Kaynaklar | 216.202,8 | 292.371,0 | 390.081,8 | 477.599,4 | 567.562,7 |
| 1.1. GSMH | 232.688,7 | 333.211,3 | 443.396,8 | 552.627,6 | 677.142,0 |
| 1.2. Dış Açık | -16.485,9 | -40.840,4 | -53.315,0 | -75.028,2 | -109.579,3 |
| 2. Toplam Yatırımlar | 43.976,0 | 64.117,4 | 86.203,8 | 111.847,9 | 137.723,8 |
| 2.1. Sabit Sermaye | 41.934,4 | 61.127,5 | 82.225,1 | 106.338,1 | 130.972,6 |
| 2.1.1. Kamu | 8.572,2 | 6.644,3 | 6.631,1 | 8.264,6 | 9.451,6 |
| 2.1.2. Özel | 33.362,2 | 54.483,2 | 75.594,1 | 98.073,5 | 121.521,0 |
| 2.2. Stok Değişimleri | 2.041,5 | 2.989,9 | 3.978,6 | 5.509,7 | 6.751,2 |
| 2.2.1. Kamu | 464,6 | 664,4 | 884,1 | 1.101,9 | 1.350,2 |
| 2.2.2. Özel | 1.576,9 | 2.325,5 | 3.094,5 | 4.407,8 | 5.400,9 |
| 3. Toplam Tüketim | 172.226,8 | 228.253,5 | 303.878,0 | 365.751,6 | 429.838,9 |
| 4. Kamu Harcanabilir Geliri | 49.317,7 | 69.765,1 | 91.066,5 | 112.398,8 | 135.023,3 |
| 4.1. Kamu Tüketimi | 53.988,8 | 76.741,6 | 100.792,1 | 119.010,5 | 140.424,3 |
| 4.2. Kamu Tasarrufu | -4.671,2 | -6.976,5 | -9.725,6 | -6.611,7 | -5.400,9 |
| 4.3. Kamu Yatırımı | 9.036,8 | 7.308,7 | 7.515,2 | 9.366,6 | 10.801,9 |
| 4.4. Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı | -13.708,0 | -14.285,2 | -17.240,8 | -15.978,3 | -16.202,8 |
| 5. Özel Harcanabilir Gelir | 183.371,1 | 263.446,3 | 352.330,2 | 440.228,8 | 542.118,7 |
| 5.1. Özel Tüketim | 118.238,0 | 151.511,9 | 203.085,9 | 246.741,0 | 289.414,6 |
| 5.2. Özel Tasarruf | 65.133,1 | 111.934,3 | 149.244,3 | 193.487,7 | 252.704,0 |
| 5.3. Özel Yatırım | 34.939,1 | 56.808,7 | 78.688,6 | 102.481,3 | 126.921,9 |
| 5.4. Özel Tasarruf-Yatırım Farkı | 30.193,9 | 55.125,6 | 70.555,8 | 91.006,4 | 125.782,1 |
| Özel Tasarruf Oranı (%) | 35,5 | 42,5 | 42,4 | 44,0 | 46,6 |
| 6. Toplam Yurtiçi Tasarruflar | 60.461,9 | 104.957,8 | 139.518,8 | 186.876,0 | 247.303,1 |
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| GSYİH'daki Pay (%) | |||||
| 1. Toplam Kaynaklar | 93,2 | 88,0 | 88,2 | 86,7 | 84,1 |
| 1.1. GSMH | 100,3 | 100,3 | 100,3 | 100,3 | 100,3 |
| 1.2. Dış Açık | -7,1 | -12,3 | -12,1 | -13,6 | -16,2 |
| 2. Toplam Yatırımlar | 19,0 | 19,3 | 19,5 | 20,3 | 20,4 |
| 2.1. Sabit Sermaye | 18,1 | 18,4 | 18,6 | 19,3 | 19,4 |
| 2.1.1. Kamu | 3,7 | 2,0 | 1,5 | 1,5 | 1,4 |
| 2.1.2. Özel | 14,4 | 16,4 | 17,1 | 17,8 | 18,0 |
| 2.2. Stok Değişimleri | 0,9 | 0,9 | 0,9 | 1,0 | 1,0 |
| 2.2.1. Kamu | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 |
| 2.2.2. Özel | 0,7 | 0,7 | 0,7 | 0,8 | 0,8 |
| 3. Toplam Tüketim | 74,2 | 68,7 | 68,7 | 66,4 | 63,7 |
| 4. Kamu Harcanabilir Geliri | 21,3 | 21,0 | 20,6 | 20,4 | 20,0 |
| 4.1. Kamu Tüketimi | 23,3 | 23,1 | 22,8 | 21,6 | 20,8 |
| 4.2. Kamu Tasarrufu | -2,0 | -2,1 | -2,2 | -1,2 | -0,8 |
| 4.3. Kamu Yatırımı | 3,9 | 2,2 | 1,7 | 1,7 | 1,6 |
| 4.4. Kamu Tasarruf-Yatırım Farkı | -5,9 | -4,3 | -3,9 | -2,9 | -2,4 |
| 5. Özel Harcanabilir Gelir | 79,0 | 79,3 | 79,7 | 79,9 | 80,3 |
| 5.1. Özel Tüketim | 51,0 | 45,6 | 45,9 | 44,8 | 42,9 |
| 5.2. Özel Tasarruf | 28,1 | 33,7 | 33,8 | 35,1 | 37,4 |
| 5.3. Özel Yatırım | 15,1 | 17,1 | 17,8 | 18,6 | 18,8 |
| 5.4. Özel Tasarruf-Yatırım Farkı | 13,0 | 16,6 | 16,0 | 16,5 | 18,6 |
| 6. Toplam Yurtiçi Tasarruflar | 26,1 | 31,6 | 31,6 | 33,9 | 36,6 |
Kaynak: Devlet Planlama Örgütü
39
Ek Tablo-6 Sabit Sermaye Yatırımlarının Kesimler İtibariyla Dağılımı
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
|---|---|---|---|---|---|
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| CARİ FİYATLARLA (MİLYON TL) | |||||
| 1.Kamu Kesimi^{1} | 8.572,2 | 6.644,3 | 6.631,1 | 8.264,6 | 9.451,6 |
| 2. Özel Kesim | 33.362,2 | 54.483,2 | 75.594,1 | 98.073,5 | 121.521,0 |
| Toplam | 41.934,4 | 61.127,5 | 82.225,1 | 106.338,1 | 130.972,6 |
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| GSYİH İÇİNDEKİ PAY (%) | |||||
| 1.Kamu Kesimi | 3,7 | 2,0 | 1,5 | 1,5 | 1,4 |
| 2. Özel Kesim | 14,4 | 16,4 | 17,1 | 17,8 | 18,0 |
| Toplam | 18,1 | 18,4 | 18,6 | 19,3 | 19,4 |
1 KİT, Döner Sermayeli Kuruluşlar ve Yerel Yönetimler dahil. Kaynak: Devlet Planlama Örgütü
40
Ek Tablo-7 Hanehalkı İşgücü Anketi Temel Göstergeleri
| Gerçekleşme | Gerçekleşme Tahmini | Hedef | |||
|---|---|---|---|---|---|
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| 15 ve Daha Yukarı Yaştaki Kurumsal Olmayan Sivil Nüfus | 367.449 | 375.739 | 390.589 | 402.779 | 415.240 |
| İşgücü | 195.159 | 191.124 | 199.200 | 206.223 | 213.018 |
| İstihdam | 185.607 | 182.170 | 190.037 | 196.943 | 203.858 |
| İşsiz | 9.552 | 8.954 | 9.163 | 9.280 | 9.160 |
| İşgücüne Katılma Oranı (%) | 53,1 | 50,9 | 51,0 | 51,2 | 51,3 |
| İstihdam Oranı (%) | 50,5 | 48,5 | 48,7 | 48,9 | 49,1 |
| İşsizlik Oranı (%) | 4,9 | 4,7 | 4,6 | 4,5 | 4,3 |
Kaynak: Devlet Planlama Örgütü, KKTC İstatistik Kurumu
41
Ek Tablo-8 Devlet Bütçe Dengesi
| Gerçekleşme Gerçekleşme Hedef | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| CARİ FİYATLARLA (MİLYON TL) | |||||
| BÜTÇE GELİRLERİ | 75.325,1 | 113.742,8 | 171.357,9 | 202.202,3 | 234.554,7 |
| Dış Yardımlar | 12.140,5 | 18.449,5 | 28.567,5 | 33.709,6 | 39.103,1 |
| Türkiye Cumhuriyeti | 12.140,5 | 17.386,7 | 25.878,6 | 30.536,7 | 35.422,6 |
| BÜTÇE GİDERLERİ | 85.215,4 | 129.839,1 | 197.207,7 | 232.705,1 | 269.937,9 |
| BÜTÇE DENGESİ | -9.890,4 | -16.096,3 | -25.849,8 | -30.502,7 | -35.383,2 |
| FİNANSMAN | 9.890,4 | 16.096,3 | 25.849,8 | 30.502,7 | 35.383,2 |
| Türkiye Cumhuriyeti | |||||
| Kredileri | 291,7 | 1.062,7 | 2.688,9 | 3.172,8 | 3.680,5 |
| İç Borçlanma | 9.598,6 | 15.033,5 | 23.160,9 | 27.329,9 | 31.702,7 |
| Gerçekleşme Gerçekleşme Hedef | |||||
| 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | |
| GSYİH İÇİNDEKİ PAY (%) | |||||
| BÜTÇE GELİRLERİ | 32,5 | 34,2 | 38,8 | 36,7 | 42,6 |
| Dış Yardımlar | 5,2 | 5,6 | 6,5 | 6,1 | 7,1 |
| Türkiye Cumhuriyeti | 5,2 | 5,2 | 5,9 | 5,5 | 6,4 |
| BÜTÇE GİDERLERİ | 36,7 | 39,1 | 44,6 | 42,2 | 49,0 |
| BÜTÇE DENGESİ | 4,3 | 4,8 | 5,8 | 5,5 | 6,4 |
| FİNANSMAN | 4,3 | 4,8 | 5,8 | 5,5 | 6,4 |
| Türkiye Cumhuriyeti | |||||
| Kredileri | 0,1 | 0,3 | 0,6 | 0,6 | 0,7 |
| İç Borçlanma | 4,1 | 4,5 | 5,2 | 5,0 | 5,8 |
Kaynak: Maliye Bakanlığı Bütçe Dairesi, Devlet Planlama Örgütü
42
REFORM ÖNCELİKLERİ KAPSAMINDA GERÇEKLEŞTİRİLECEK DÜZENLEMELER
| Yapılacak Faaliyet | İşlemin İçeriği/açıklaması | Öngörülen Takvim | |
|---|---|---|---|
| BÜYÜME | |||
| Turizmde Gelecek Vizyonu | Turizm Master Planı hazırlanacak, yeni turizm bölgelerinin belirlenmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. | 1.KKTC Turizm Master Planının resmi olarak yürürlüğe girmesinin ardından ilk uygulama adımları başlatılacak ve ilgili kurumlarla koordinasyon sağlanacaktır. | 2026-2028 |
| Turizm amaçlı kısa süreli konut kiralamalarına yönelik mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. | Tatil Evleri Yasası Tasarısı'nın yürürlüğe girmesiyle birlikte ilgili süreçleri hızlandıracak bir otomasyon sistemi kurulacaktır. | 2026-2028 | |
| Turizm gelirinin artırılması, mevcut pazarların güçlendirilmesi, yeni pazarların oluşturulması ve nitelikli ziyaretçilere ulaşılması amacıyla tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. | Türkçe konuşulan hedef pazar destinasyonlarda "Ada Kıbrıs", yabancı hedef pazar destinasyonlarda "visitncy" markası TGA ile iş birliği içerisinde tanıtılacaktır. | 2026-2028 | |
| Geleceği Şekillendiren Yükseköğretim | Yükseköğretimde niteliğin, uluslararası akreditasyon ve tanınırlığın artırılması sağlanacaktır. | YÖDAK ve Üniversiteler ile iş birliği yapılarak uluslararası ortak programların açılması sağlanacaktır. | 2026-2028 |
| Yükseköğretimin kalitesinin artırılması sağlanacaktır. | Yükseköğretim Yeterlilik Çerçevesi'nin, tüm üniversitelerde kullanılması için gerekli bilgilendirmeler yapılacaktır. | 2026-2028 | |
| Gelişime Yön Veren Öncelikli Alanlar | Enerji arz güvenliği sağlanacaktır. | Türkiye'den elektrik temin edilmesini hedefleyen enterkonnekte sistem oluşturulması çalışmaları sürdürülecektir. | 2026-2028 |
| Gayrimenkul/Emlak alanında kayıt dışılığın ortadan kaldırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. | Gayrimenkul alanında kayıt dışılığın ortadan kaldırılmasına yönelik gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. | 2026-2028 | |
| Yükseköğretim kurumları bünyesinde kurulan uygulama ve araştırma merkezleri ile teknolojik geliştirme merkezlerinin farklılaşan nitelikleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak yeniden yapılandırılması için çalışmalar yapılacaktır. | Yükseköğretim kurumları bünyesinde kurulan uygulama ve araştırma merkezleri ile teknolojik geliştirme merkezlerinin farklılaşan nitelikleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak yeniden yapılandırılması için çalışmalar yapılacaktır. | 2026-2028 |
1028
| için ülkemizde bir Bilişim Merkezi oluşturulacaktır. | |||
|---|---|---|---|
| Sanayide güçlü adımlar | Organize Sanayi Bölgelerinin (OSB) tedarik zincirine uygun, çevreye duyarlı, sürdürülebilir ve kümelenme anlayışıyla gelişimini sağlayacak şekilde alt ve üst yapıları güçlendirilecektir. | Haspolat Sanayi Bölgesi, Lefkoşa Kuzey Doğu Sanayi Bölgesi ve Alayköy Sanayi Bölgesi’nde altyapı çalışmalarına başlanacaktır. | 2026-2028 |
| Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde yerli malının belirlenmesi ve belgelendirilmesine ilişkin uygulanacak usul ve esasları düzenleyecek mevzuat hazırlanacaktır. | Yerli Malı Yasa Tasarısı’nın revizyonu ve tamamlanması için çalışmalara devam edilecektir. | 2026-2028 | |
| Sektörle ilişkili kamu kurumlarının mevzuatları güncellenerek, idari ve teknik kapasitenin, denetim altyapısının geliştirilmesi ve kamu sektörünün denetim yapabilecek kapasiteye ulaştırılması sağlanacaktır. | Ticaret Dairesi ve Sanayi Dairesinin kuruluş, görev ve çalışma esaslarını düzenleyen mevcut yasal mevzuatın günümüz ihtiyaçları ve sektörel gelişmeler doğrultusunda güncellenmesi için başlatılan çalışmalara devam edilecektir. | 2026-2028 | |
| Yeşil dönüşümün hazırlanması | Devlet teşvikleri ile yeşil dönüşümün hızlandırılması sağlanacaktır. | Devlet teşvikleri yeşil dönüşümün finansmanını kolaylaştıracak şekilde bütüncül bir yaklaşımla gözden geçirilecektir. | 2026-2028 |
| Enerji verimliliğine yönelik mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. | Enerji Verimliliği Yasa Tasarısı hazırlanacaktır. Şarj İstasyonları Yasa Tasarısı hazırlanacaktır. | 2026-2028 | |
| Dijital Dönüşümle Yeni Çağı Yakalamak | Dijitalleşme için gerekli geniş bant internet ağının ülkemizin her noktasına taşınmasına yönelik çalışmalara hız ve öncelik verilecektir. | "Her Eve Fiber" projesine başlanılacak ve yaklaşık 150.000 hane ve iş yerine fiber optik kablo ulaştırılacaktır. | 2026-2028 |
| e-Devlet kapsamında sunulan hizmetlerin sayısı artırılarak e-Devlet Kapısının vatandaş tarafından kullanımının yaygınlaştırılması sağlanacak ve e-Devlet Kapısı mobil uygulaması hayata geçirilecektir. | Web üzerinden sunulan e-Devlet hizmetlerinin mobil uygulama aracılığıyla da vatandaşlara ulaştırılabilmesini teminen gerekli teknik altyapı ve yazılım çalışmaları tamamlanacaktır. | 2026-2028 | |
| Uluslararası düzenlemelerle uyumlu ve sürdürülebilir e-ticareti destekleyen bir e-Ticaret Mevzuatı hazırlanacaktır. | Tüketicileri Koruma Yasası’nın Mesafeli Sözleşmelerle ilgili kısımlarında düzenlemeler yapılacaktır. | 2026-2028 | |
| 44 |
1029
| Beşeri sermayenin güçlü bir yapıya kavuşturulması | Mesleki ve teknik öğretimde kalifiye eleman yetiştirmeye yönelik alan ve dal programlaması güncellemecektir. | Mesleki belgelendirmeye, dolayısı ile istihdama esas oluşturulacak, ulusal meslek standartları ve yeterlilikler oluşturulacaktır. Bu amaçla Mesleki Yeterlilik Kurulu’nun oluşturulması için çalışmalar yapılacaktır. | 2026-2028 |
|---|---|---|---|
| Mesleki ve teknik eğitim, özel eğitim ve hayat boyu öğrenme standartları uluslararası normlara uyumlu hale getirilecek; bu alanlara erişim kolaylaştırılacaktır. | Mesleki teknik eğitim kursları düzenlenecektir. | 2026-2028 | |
| Sağlık Ekonomisi ve Verimlilik Politikaları | Ülke sağlık verilerinin düzenli ve güvenilir şekilde toplanması ile birlikte sağlık ihtiyaçlarının tespit edilerek, etkili sağlık plan ve politikalarının üretilebilmesi, ilaç ve diğer medikal malzemelerde israfın önüne geçilmesi sağlanacaktır. | Sağlık Bakanlığındaki hasta sayısı, yatak sayısı, hastane sayısı, hasta başına düşen doktor ve hemşire, hasta başına yatak sayısı vb. verilerin geliştirilmesi ve zamanında elde edilmesi için çalışmalar yapılacaktır. | 2026-2028 |
| Sağlık hizmet sunumu yaygınlaştırılacak ve kalitesinin yükseltilmesi sağlanacaktır. | Sağlık altyapısı ve hizmetlerinin geliştirilmesi için mevcut hastane ve sağlık ocaklarının tamir ve tadilatı yapılacak, yeni hastane ve sağlık ocakları inşa edilecek ve sağlık hizmetlerine erişim kolaylaştırılacaktır. | 2026-2028 | |
| Kamu altyapı yatırımlarının artırılması | Yol ve ulaşım altyapısında mevcut yolların düzenli bakımı sağlanacak, yeni bağlantı yolları inşa edilecek; toplu taşıma sistemleri ve bisiklet yolları geliştirilerek ulaşım çeşitliliği artırılacaktır. | Karayollarındaki standartların yükseltilmesi için İskele-Çayırova Bölünmüş Yolu, Dipkarpaz - Zaferburnu Yolu, Girne Doğu Çevre Yolu I. ve II. Etap, Kayalar Ayr.- Sadrazamköy Yolu, Değirmenlik- Çatalköy Yolu (Dağ Yolu), Geçitköy - Çamlıbel Yolu, Lefkoşa Yeni Devlet Hastanesi Yolu projeleri hayata geçirilecektir. | 2026-2028 |
| Tarımda verimliliğin artırılması | Tarımsal istatistik altyapısının güçlendirilmesi | Tarımsal destek politikalarının sağlıklı yürütülebilmesini teminen, e- Devlet kapsamında Entegre Tarım Bilgi Sistemleri oluşturulacaktır. | 2026-2028 |
| Hellim üretiminde “Coğrafi Tescil” şartlarını sağlayacak üretim desteklenecektir. | AB Ulusal Gıda Referans Laboratuvarı Hellim PDO kapsamında altyapısı ve test kapasitesi geliştirilecektir. | 2026-2028 | |
| İSTİHDAM | |||
| 45 |
1030
| İşgücüne katılımın geliştirilmesi | Gençlerin ve kadınların işgücüne katılımlarını artıracak kooperatifçilik eylem ve kapsamları genişletilerek yaygınlaştırılacaktır. | Kırsal kesimden başlanarak genç ve kadınlara üretim, satış ve eğitim desteği verilecek, girişimcilik teşvik edilecektir. | 2026-2028 |
|---|---|---|---|
| Yabancı işgücüne bağımlılığın azaltılması sağlanacaktır. | İşgücü Piyasasında yerel işgücü istihdamını artıracak destek programları uygulanacaktır. | 2026-2028 | |
| ENFLASYON | |||
| Hane halkı bütçe anketleri düzenli şekilde yapılarak enflasyon hesabının güncel ekonomik koşulları daha iyi yansıtmasını sağlayacak adımlar atılacaktır. | TÜİK ile iş birliği içerisinde Tüketici Fiyatları Endeksi Ağırlık belirleme ve Endeks kurulumu çalışmaları yapılacaktır. | 2026-2028 | |
| ÖDEMELER DENGESİ | |||
| Ticaretin Kolaylaştırılması | Gümrük prosedürlerinin sadeleştirilmesi ve dijital teknolojilerin etkin kullanımıyla ticaretin hızlandırılması sağlanacaktır. | Kullanılmakta olan gümrük otomasyon sisteminin geliştirilmesi sağlanacaktır. | 2026-2028 |
| İthalat Bağımlılığının azaltılması | Dış ticaret dengesinin iyileştirilmesi amacıyla yerli üretim teşvik edilecek ve ürün çeşitliliği artırılacaktır. | Turizm sektörünün gıda ve tarımsal ürün ihtiyaçlarının yerli üreticilerden karşılanması desteklenecektir. | 2026-2028 |
| MALİ PİYASALAR VE FİNANS | |||
| Finansal istikrarın güçlendirilmesi amacıyla kurumsal altyapı iyileştirilecektir. | Kalkınma Bankasının Bankacılık Yasası'na tabi tutulması amacıyla mevzuat çalışmalarına devam edilecektir. | 2026 | |
| KAMU MALİYESİ | |||
| Vergide adalet | Daha adaletli ve etkin bir vergilendirme sistemi oluşturulması sağlanacaktır. | Gelir Vergisi Yasası; vergilemede adalet, eşitlik, belirlilik ve ödeme gücü ilkeleri çerçevesinde gözden geçirilecek ve gerekli düzenlemeler yapılacaktır. Risk odaklı vergi denetimlerinin yürütülmesine imkân tanıyacak elektronik sistem kurulacaktır. | 2026-2028 |
| Kayıt dışılık ile mücadele | Dijitalleşme süreci hızlandırılarak kayıt dışı ekonomiyle daha etkin mücadele edilecektir. | e-Maliye uygulamaları (e-Vergi, e-Gümrük) devreye alınacak ve tüm kamu kurumlarında otomasyon çalışmalarına hız kazandırılacaktır. | 2026-2028 |
| Sosyal Güvenlik Sisteminin Mali Sürdürülebilirliği | Sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirliğine ilişkin göstergelerin düzenli olarak | Emeklilik sisteminin 5 ve 10 yıllık aktüeryal dengeleri ve sistem uygulaması gözden geçirilecektir. | 2026-2028 |
| 46 |
| izlenmesi ve buna yönelik raporların oluşturulması sağlanacaktır. | |||
|---|---|---|---|
| İŞ VE YATIRIM ORTAMI | |||
| Teşvik Sisteminin Etkinleştirilmesi | Devlet yardımlarını uygulayan kurum ve kuruluşların izleme ve değerlendirme kapasiteleri güçlendirilecektir | Teşvik ve destek ödemelerinin öngörülebilir, zamanında ve bütçe disiplinine uygun yürütülmesi için planlama, izleme ve kontrol mekanizmaları geliştirilecektir. | 2026-2028 |
| Rekabetçi Yeni Yatırımlar | Girişimcilerin ölçeklerini büyütmeleri, sürdürülebilir bir yapıya kavuşmaları ve küresel düzeyde daha rekabetçi bir konum kazanmaları amacıyla destek programları uygulanacaktır. | KOBİ’lerin dijital teknolojilere yönelik olarak finansmana ulaşmalarına destek verilecek ve etkin mekanizmaların oluşturulmasına öncelik verilecektir. | 2026-2028 |