Sayı : 7

YASA TASARI VE ÖNERİLERİ

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhuriyet Meclisi Başkanı, Yeniden Doğuş Partisi Gazimağusa Milletvekili Sayın Erhan Arıklı'nın sunmuş olduğu, Seçim ve Halkoylaması (Değişiklik) Yasa Önerisini (Y.Ö.No:75/4/2025) Cumhuriyet Meclisi İçtüzüğünün 85'inci maddesi gereğince Resmi Gazete'de yayımlamak suretiyle halkın bilgisine sunar, gerçek ve tüzel kişilerin, doğrudan doğruya Yasa Önerisinin içeriği ile ilgili olmak koşuluyla, görüş ve önerilerini, Önerinin Resmi Gazete'de yayımlanmasını izleyen yirmi gün içinde Meclis Başkanlığına yazılı olarak sunabileceklerini duyurur.

SEÇİM VE HALKOYLAMASI (DEĞİŞİKLİK) YASA ÖNERİSİ GENEL GEREKÇESİ

Anayasamızın 5'inci Maddesi hükmünün öngördüğü erkler ayrılığı esasına ve parlamenter yapıya dayalı hükümet sisteminde yürütme yetkisi ve görevi, "Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu tarafından, Anayasaya ve yasalara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir" kuralına bağlanmıştır. Cumhurbaşkanı Devletin başıdır ve bu sıfatla Devleti ve toplumun birliğini ve bütünlüğünü ifade eder; Anayasanın uygulanmasını Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını gözetir.

Cumhurbaşkanı, otuz beş yaşını doldurmuş, yüksek öğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliğine sahip Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti yurttaşları arasından, "halk" tarafından seçilir. Cumhurbaşkanının, Devletin başı olması sıfatıyla aynı zamanda yürütmenin de başıdır. Anayasaya göre, Cumhurbaşkanı, gerekli gördüğü hallerde Bakanlar Kuruluna Başkanlık eder veya Bakanlar Kurulunu başkanlığı altında toplantıya çağırır.

Bakanlar Kurulunun, bazı durumlarda, toplanarak Anayasada belirlenen kimi kararları alabilmesi Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanmasına bağlıdır. (Olağanüstü hallerde alınan kararlar gibi). Cumhurbaşkanı açısından temel özellik, bu faaliyetler sırasında yürütmenin "sorumsuz" başkanı olması, Meclise karşı siyasal sorumluluğunun bulunmamasıdır. Bu uygulama erkler ayrılığı esasına ve parlamenter sisteme de uygun düşmektedir.

Parlamenter sistemde Cumhurbaşkanının yansızlığı asıldır. Cumhurbaşkanının sorumsuzluğu yansızlığının gereğidir. Yansızlık, Cumhurbaşkanının, sadece davranışlarında yansız olmasını değil, aynı zamanda, toplumda, Cumhurbaşkanının yansız olduğu ve yansız davranacağı konusunda yaygın bir kanının bulunmasını da gerekli kılar. Cumhurbaşkanının yansızlığı Anayasamızda 101'inci maddesinde şu şekilde düzenlenmiştir. "Cumhurbaşkanı partili ise, partisinin kararları ile bağlı değildir, bağımsız hareket eder. Cumhurbaşkanlığı ile parti başkanlığı aynı kişide birleşemez." Bu hükme binaen Cumhurbaşkanı göreve başlarken etmiş olduğu yemininde de "Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetini yüceltmek ve üzerime aldığım görevi tarafsızlıkla yerine getirmek için bütün gücümle çalışacağıma; namusum ve şerefim üzerine and içerim." ifadeleri yer almaktadır.

Tüm bu hususlar Cumhurbaşkanlığı görevinin Cumhurbaşkanının yansızlığı, sorumsuzluğu ve güçler arasında temel ilkelerinin Anayasada belirlenmiş olduğu göstergesidir. Cumhurbaşkanının yasama, yürütme ve yargı görevleri yanında, en önemli görevlerden bir tanesi de Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını gözetmektir.

Anayasamızın 68'inci maddesi seçme ve seçilme ile ilgili kuralların, seçimler ve halk oylamalarının serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm ilkelerine uygun olarak yapılmasını öngörmekte ve bu kuralların yasa ile düzenlenmesi şartını getirmektedir.

Seçim ve Halkoylaması Yasası, Anayasanın bu hüküm gereği Cumhurbaşkanlığı, Milletvekilliği, Belediye Başkanlığı, Belediye Meclis üyeliği, muhtarlık, köy ihtiyar heyeti üyeliği, seçimleri ile halkoylamasında uyulacak ilkeleri belirlemektedir.

Seçim ve Halkoylaması Yasası Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday olabilmek için genellikle milletvekili seçilme yeterliliğine benzeyen şartlar öngörülmektedir. Bu şartlar arasında yurttaşlık, yaş, ikamet, oy kullanma hakkına sahip olmak sayılabilir.

Yukarıda belirtilen nitelikler yanında Cumhurbaşkanının sözüne güvenilir, dürüst bir kişi olması önceliktir. Bunun yanı sıra bilginin hayata aktarılmış hali olan tecrübe, Cumhurbaşkanı için ikinci önemli özellik olarak öne çıkmalıdır. İstikrarlılık ve tutarlılık da önemli bir unsurdur. Cumhurbaşkanının karizmatik bir lider özelliği taşıması, güçlü bir hitabet yeteneğine sahip olması ve bir ideoloji benimsemesi de gereklilik arz eden hususlardır.

Bu nedenle yukarıda bahsedilen Anayasal hükümleri yerine getirecek ve öngörülen nitelik ve özellikleri taşıyan kişilerin Cumhurbaşkanlığına aday olması gerekmektir. Bu çalışmada, kişilerin aday olabilmesine ilişkin halk desteğinin teminatı olan imza ile başvuru düzenlenmesi öngörülmüştür.

Bu amaçla hazırlanan bu Yasa Önerisi ile Cumhurbaşkanı adayı olacak kişilerin gerek bir Siyasal Parti adayı olması gerekse bağımsız aday olabilmesi Yasada öngörülen nitelik ve başvuru koşullarına ek olarak en az 1500 (bin beş yüz) yurttaşın isim ve soy ismi, kimlik kartı numarası, oturma adresi ve noter tarafından onaylanan aday talep belgesini Yüksek Seçim Kuruluna başvurusu ile birlikte iletmesi şartı getirilmiştir. Böyle bir düzenleme ile halktan talep gelmeden, herhangi bir kişinin Cumhurbaşkanlığına aday olması engellenmiş olacaktır.

MADDE GEREKÇELERİ

Madde	Gerekçe
Madde 1.	Önerinin kısa ismi düzenlenmiştir.
Madde 2.	Önerinin 2'nci maddesi ile mevcut 58'inci maddeye bir Siyasal Parti adayı olması veya herhangi bir siyasal partiden Cumhurbaşkanlığına aday olmayacak kişilerin, halktan talep almasına yönelik düzenleme getirilerek, yasada öngörülen nitelik ve başvuru koşullarına ek olarak, en az 1500 (bin beş yüz) yurttaşın isim ve soy ismi, kimlik kartı numarası, oturma adresi ve imzası bulunan ve noter tarafından onaylanan aday talep belgesini Yüksek Seçim Kuruluna, başvurusu ile birlikte iletmesi şartı öngörülmüştür.
Madde 3.	Önerinin 3'üncü maddesi ile Yasanın yürürlüğe girişi düzenlenmiştir.

SEÇİM VE HALKOYLAMASI (DEĞİŞİKLİK) YASA ÖNERİSİ

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhuriyet Meclisi aşağıdaki Yasayı yapar:

Kısa İsim 5/1976, 29/1977, 1/1980, 4/1980, 12/1981, 17/1985, 19/1985, 15/1986, 16/1986, 60/1988, 17/1990, 33/1990, 52/1991, 78/1991, 46/1993, 58/1993, 59/1993, 2/1994, 12/1994, 12/1998, 48/1998, 14/2002, 24/2010, 33/2016, 59/2017

1. Bu Yasa, Seçim ve Halkoylaması (Değişiklik) Yasası olarak isimlendirilir ve aşağıda "Esas Yasa" olarak anılan Seçim ve Halkoylaması Yasası ile birlikte okunur.

Esas Yasanın 58'inci Maddesinin Değiştirilmesi

2. (1) Esas Yasa, 58'inci maddesinin (4)'üncü fıkrası kaldırılmak ve yerine aşağıdaki yeni (4)'üncü fıkra konmak suretiyle değiştirilir:

"(4) Siyasal partiler, Cumhurbaşkanı, milletvekili, belediye başkanı ve belediye meclisi üyesi adayı olarak gösterdikleri adaylardan bu Yasanın adaylık için aradığı koşul ve nitelikleri haiz olduklarını belirten ve partiden aday olarak gösterilmeyi kabul ettiklerini ve başka partiden aday gösterilmeyi kabul etmediklerini gösteren bir beyan alırlar ve bu beyanları aday listelerine eklerler.

Ayrıca bu beyanla birlikte Siyasal Partiler, partiden aday olarak göstermeyi kabul ettikleri Cumhurbaşkanı adayı için aşağıda öngörülen bentlerde belirtilen belgeler yanında, en az 1500 (bin beş yüz) yurttaşın isim ve soy ismi, kimlik kartı numarası, oturma adresi ve imzası bulunan ve noter tarafından onaylanan aday talep belgesini başvurusuna ekleyerek Yüksek Seçim Kuruluna iletir.

Aday listelerinde gösterilen adayların doğum yerleri, doğum tarihleri ve anne ve baba adı ve soyadları siyasal partiler tarafından Kurula bildirilir. Aday listelerinde gösterilen adaylar ile ilgili aşağıdaki belgeler de listelere eklenir.

(A) Polis karakter belgesi. Siyasal partiler veya adaylar Polis Genel Müdürlüğüne veya ilgili seçim bölgesindeki polis müdürlüklerine müracaatla bu belgeyi alabilirler. (B) Cumhurbaşkanlığı adaylığı için en az beş yıl; milletvekili, belediye başkanı ve belediye meclisi üyesi adaylığı içini ise en az üç yıldan beri daimi ikametgahının Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde olduğuna dair muhtar belgesi. (C) Kimlik kartı veya fotokopisi. (Fotokopi sunulması halinde aslı Kurula gösterilir.) (Ç) Yurt ödevini yaptığını veya bundan muaf tutulduğunu gösteren belge veya fotokopisi. (Fotokopi sunulması halinde aslı Kurula gösterilir.)"

(2) Esas Yasa, 58'inci maddesinin (6)'ncı fıkrası kaldırılmak ve yerine aşağıdaki yeni (6)'ncı fıkra konmak suretiyle değiştirilir:

"Bağımsız adayların, muhtar adaylarının ve ihtiyar heyeti üyesi adaylarının adaylık için başvurmaları, ilgili seçim bölgesinin ilçe seçim kuruluna, bu Yasanın adaylık için aradığı koşul ve nitelikleri haiz olduğunu veya olduklarını belirten bir yazı ile yapılır. Bağımsız adaylar bu maddenin (4)'üncü fıkrasının (A), (B), (C) ve (Ç) bentlerinde açıklanan belgeleri, muhtar adayları ve ihtiyar heyeti üyesi adayları ise yine (4)'üncü fıkranın (A), (C) ve (Ç) bentlerinde açıklanan belgelere ilaveten, en az üç yıldan beri daimi ikametgâhının Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde olduğuna dair muhtar belgesini başvurularına eklerler. Kurul başkanlığı başvurmanın alındığına dair bir belge verir, başvurmayı ilan eder ve derhal Yüksek Seçim Kuruluna bildirir.

Bu maddenin (2)'nci fıkrası uyarınca Cumhurbaşkanlığı adaylığı için adayın kendisi bağımsız olarak başvuru yapması halinde, yukarıda (4)'üncü fıkranın (A), (B), (C) ve (Ç) bentlerinde açıklanan belgelerle birlikte, en az 1500 (bin beş yüz) yurttaşın isim ve soy ismi, kimlik kartı numarası, oturma adresi ve imzası bulunan ve noter tarafından onaylanan aday talep belgesini başvurusuna ekleyerek Yüksek Seçim Kuruluna iletir."

Yürürlüğe Giriş

3. Bu Yasa, Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihten başlayarak yürürlüğe girer.