Sayı : 1000 K.K.T.C. TAŞINMAZ ESKİ ESERLER VE ANITLAR YÜKSEK KURULU
TOPLANTI TARİHİ : 13.12.2023 TOPLANTI NO : 706 TOPLANTI YERİ : Başbakan Yardımcılığı, Turizm, Kültür, Gençlik ve Çevre Bakanlığı KARAR NO : 23/120
Karar:
Esentepe Vikla – Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı
Tarihçe:
Esentepe köyü sınırları içerisinde, Vikla- Limenari Mevkiinde yer alan arazilerle ilgili yapılan yüzey araştırması ve kaynak taramalarında bu alanda sadece nekropolis alanı olmayıp yoğun mimari kalıntıların da yer aldığı bir yerleşim alanı olduğu tespit edilmiştir. Kaynak taramalarından derlenen bilgiler aşağıda verilen şekildedir;
16 Mil Sahili olarak bilinen koy, iki bin yıl önce antik Karaağaç’ın limanı idi. Limanın taş iskelesinin kalıntıları mevcuttur (William Dreghorn, Bays and Beaches, Lefkoşa, 1984, s.43; res.41). Roma döneminden beri Kıbrıs adasının toprakları yaklaşık bir metre yükseldiğinden şimdi deniz iskelenin dibine bile ulaşmamaktadır. İskeleden yukarıdaki antik kente eski bir yol yönelmektedir. Sahilin her yanında depolar, çeşitli saklama alanları ve taş babalar/direkler olduğu oyulmuş taşların izlerinden görülmektedir. William Dreghorn, burada ortalarında insan yapımı oldukça büyük taşlar bulunduğundan ve bunların uzun zaman önce gemi çapaları olarak yaygın bir şekilde kullanıldıklarından bahsetmektedir (A.g.e., s.44).
Antik kentte büyük taş sarnıçlar ve antik Bizans mezarları dışında çok fazla kalıntı görülememektedir. Orta Çağ’da günümüz Karaağaç yerleşmesinin inşası için buradaki evlerin taşları kullanılmış olduğundan ev temelleri, güçlükle çıkarılabilmektedir. Klasik zamanlarda suyun tasarrufu önemli bir sorundu. Birçok büyük taş sarnıç kalıntıları da bunu göstermektedir. Öyle ki o dönemdeki yerleşimciler, kendilerine tüm yıl boyunca iyi su sağlayan kaynakların bol olduğu dağ eteklerine göç etmeye başlamışlardır.
(3285)
3286
Roma döneminde Kıbrıs'ın ve bu bölgenin bugünden daha yoğun nüfusu olduğuna inanılmaktadır. Bu dönemde kentler, esas olarak kıyı boyunca yer almaktadırlar. Ancak olasılıkla iklimin kuraklaşması ile insanlar iç kesimlere, tüm yıl boyunca akan dağ pınarlarının yakınlarına hareket etmek zorunda kalmışlardı. Batı Avrupalı tarihçiler ise insanları kıyıdaki yerleşmeleri terk etmeye İslam seferlerinin zorladığını iddia etmektedirler. Roma döneminde çok yaygın olan korsanlık faaliyetleri nedeniyle iç kesimlere göç edildiğini iddia edenler de vardır. Duvarlar ile savunulan bin veya binlerce kişilik kentlerin, ortalama yirmi adam taşıyan birkaç korsan gemisi tarafından saldırıya uğraması çok mümkün değildi. Kuraklık ile başlayan göç sürecinin, İslam seferleri ile hız kazanması akla daha yakındır.
Buradaki antik Bizans mezarları iyi korunmuş durumdadırlar. Dönemin kaba aletleri ile dikkate değer bir hassasiyetle kayadan yontulmuş basamaklar, aşağıya sekiz adet yeraltı mezar odasına yönelmektedir. Mezar mimarisi, tam olarak Girne'deki katakomplarla aynıdır. Kemerli giriş üzerinde benzer alet kullanımı görülebilmektedir. Burada birtakım başka mezarlar da vardır. Büyük taşlarla kapatılmış bu mezarların girişleri, "Şinya" denilen yaprak dökmeyen çalılarla gizlenmiştir(https://en.wikipedia.org/wiki/Charkeia; 19.09.2023).
Antik duvarların (Dreghorn, a.g.e., s.44, res.42) yakınındaki mezarların etrafında, girişinde insan portresi biçiminde kabartma gösteren dikkate değer bir Bizans mezarı bulunmaktadır (A.g.e., s.45, res.43). Dreghorn, Kıbrıs'ta böyle birçok mezar gördüğünden; ancak oyulmuş bir figürlü girişi olan bu mezarın tek örnek olduğundan bahsetmektedir. Ölülerin tüm hazinesiyle birlikte gömüldüğü olağan bir aile mezarı olup buradaki diğer mezarlar gibi gömünden kısa bir süre sonra yağmalanmışlardır.
Bu nekropolis, yakınlardaki bir Bizans yerleşmesinin kesin işaretidir. Denize doğru devam edildiğinde buradaki taş yığınları veya tarla sınırlarını belirlemek için yığılmış taşlar ve yakın bir inceleme, bunların binalardan gelmiş olmaları gerektiğini ortaya koymaktadır. Burada birkaç antik taş ocağı da bulunmaktadır. Taş ocakları ile koy arasında küçük düz bir kara parçası üzerinde, antik kentin dış mahalleleri yer almaktadır.
Araziye yayılmış durumda taşlar ve Roma'dan Orta Çağ sonlarına kadar yoğun miktarda çanak çömlek parçaları ve yakın zamana ait parçalar ile Roma'dan Orta Çağ'a bir yerleşmenin devamlılığı, farklı tipteki diğer bir nekropolisin varlığı ile desteklenmektedir. Bu nekropolis doğudaki kayalıklara yakındır. Burada şinyaların gizlediği yığınlar halinde taşlar vardır. Kayalara oyulmuş mezarlar ise katakomp değillerdir.
3287
Dreghorn'un "Batık Yol" diye adlandırdığı yol, taş iskeleden sadece 50 metre mesafededir. Antik Romalıların araba yolu olarak kullandıkları doğal bir yol olarak görülmektedir. Kısa sürede çıkmaza giren bu yol, olasılıkla uzun zaman önceki depremlerin kayaları tepenin aşağısına yuvarlamasıyla kapanmıştır (A.g.e., s.46; res.44).
Buradaki antik liman, Orta Çağ'a kadar kullanılmıştır. Bazı eski oyulmuş taşlarla birlikte etrafa yayılmış yoğun miktardaki Orta çağ çanak çömlek parçaları da bunun kanıtıdır. Dreghorn'a göre oyulmuş eski taşlar, bir ziyaretçi arkeolog tarafından 17. yüzyıl Türk eseri olarak tanımlanmıştır.
16 Mil Sahili ve gerisindeki Limenari ve Vikla mevkileri dışında daha iç kesimlerde, Girne-Tatlısu yolunun 15. mili yakınındaki Karaağaç Palioklisia veya Kataraktis mevkiinde tesadüfen bulunan 169 adet sikkeden oluşan bir define, Karaağaç'ta 1960 yılı öncesinde kazı çalışması olan arkeolog A.I. Dikigoropoulos ve A.J. Dikigoropoulos tarafından değerlendirilmiştir (A.I. Dikigoropoulos&A.I. Dikigoropoulos, "A Byzantine Hoard From Kharcha, Cyprus", The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society Sixth Series, Vol. 16(1956), pp.255-265). Bu değerlendirmeye göre sikkelerden sadece biri Justin II(MS 565-578) follisi taşırken geriye kalan tüm sikkeler, Heraclius(MS 610-641) ve Constans II(MS 641-668) dönemlerine aittir.
Sonuç olarak yapılan kaynak taramasında, 16 Mil Sahili ve gerisinde bugünkü Karaağaç yerleşimine kadar olan bölgenin Roma döneminden itibaren Orta Çağ'a kadar yerleşim gördüğü ve Arkeolojik buluntuların büyük ölçüde Limenari ve Vikla mevkilerinde yoğunlaştığı anlaşılmıştır.
KAYNAKÇA
- Dreghorn, William. North Cyprus Bays and Beaches, Lefkoşa, 1984.
- Dreghorn, William. A Guide to the Antiquities of Kyrenia, 1977. (https://en.wikipedia.org/wiki/Charkeia)
- Dikigoropoulos, A.I. ve A.J. Dikigoropoulos. “A Byzantine Hoard From Kharcha, Cyprus” The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society Sixth Series, Vol. 16(1956), 255-265.
- Zavagno, Luca. "Betwixt The Greeks and The Seracens": Coins and Coinage in Cyprus in the Seventh and the Eight Century.
Tüm bu bilgiler ışığında, 60/94 Eski Eserler Yasası'nın 7. Maddesine dayanılarak 'Esentepe Vikla- Limenari (Ağıllar) Nekropol ve Yerleşim Alanı' olarak adlandırılan arkeolojik kalıntıların korunması gerekli Arkeolojik Sit Alanı olduğu tespit edilmiştir.
- Esentepe Vikla-Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı'nın İlanı ve Derecelendirme Çalışmalarının Yasal Dayanağı:
Esentepe Vikla-Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı'ndaki derecelendirme çalışmaları 60/94 sayılı Eski Eserler Yasası'nın 4. Maddesindeki 'derecelendirme' tefsirine ve aynı yasanın 9. Maddesinin 1. Fıkrasının A bendinde Eski Eserler ve Müzeler Dairesi Müdürlüğü'nün derecelendirme yapma yetkisine dayanılarak, ekte verilmiş olan sınırları kırmızı ile çizilerek renklendirilmiş parsellerin I. Derece, sarı ile çizilerek renklendirilmiş parsellerin III. Derece olarak ilanını önermekteyiz.
- Esentepe Vikla- Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı'ndaki Derecelendirmenin Amaç ve Kapsamı:
Esentepe Vikla-Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı'ndaki derecelendirme çalışmalarının amacı; bu alanda bulunan Eski Eser Kalıntılarının gün ışığına çıkarılamamasına veya yok olmasına neden olacak ve görünümünü engelleyecek türde gelişmelerin yapılmasını önleyecek tedbirlerin alınmasını sağlamaktır. Bu nedenle alandaki Eski Eserlerin yoğunluğuna, niteliğine ve konumuna bağlı olarak kullanım biçimleri ile gelişme-geliştirme olanaklarına göre farklılıkları olan bölgeleri belirlemek ve bu alanların uygun görülen kullanım biçimlerine bağlı olarak gelişme-geliştirme ilkelerini saptamaktır.
- Esentepe Vikla-Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı'ndaki Derecelendirme Bölgesi, bu bölgelerdeki Eski Eser ve Gelişme-Geliştirme İlkeleri:
Komisyonumuz, Esentepe Vikla-Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı'nda farklı parsellerde bulunan Eski Eser nitelikli kalıntıların bir bütün olarak korunması amacıyla,
aşağıda derecelendirme esaslarını içeren 3.1, 3.2 maddeleri suretiyle geliştirilmesini ilke olarak kabul etmiştir.
3.1 Esentepe Vikla-Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı I. Derece olarak Sınıflandırılan Parseller:
(Harita üzerinde Kırmızı ile renklendirilmiştir.)
Pafta/Harita: Girne-Esentepe Ada Blok:175
Parsel: 1,2,3,4,5,6,7,8,28
(Eski XIII.13.W2, parsel 22,23,24,25,26+44,27,28,29,40)
Pafta/Harita: Girne-Esentepe Ada Blok:174
Parsel: 4,5,6,7,8,9,10,12,14,18
(Eski XIII.13.W2 Parsel 13,14,15,16,47,51)
XIII.21.W1, Parsel 6,7,8,9)
3.1.1 Birinci (1.) Dereceyle sınıflandırılan bölgelerdeki eserler:
Birinci (1.) dereceyle sınıflandırılan bölgelerde; Mezar yapıları, kaya kesim izleri ihtiva eden taş ocakları, kuyu-havuz gibi oluşumlar ve mimari yapı kalıntıları bulunmaktadır.
3.1.2 Birinci (1.) Dereceyle sınıflandırılan bölgelerde kullanım biçimi ve öngörülen gelişme ve geliştirme ilkeleri:
Yapıldıkları dönemin Sosyo-kültürel özellikleri ile düzeyini yansıtmaları nedeniyle Eski Eserler ve Müzeler Dairesi tarafından bu bölgedeki eski serlerin bilimsel yöntemlerle korunup geliştirilmesi ile ilgili iş ve işlemlerin yapılması uygun görülmektedir. Şöyle ki;
- Bilimsel nitelikli kazı çalışmaları
- Açıkta bulunan veya açığa çıkacak eski eserlerin düzenleme, bakım, onarım ve restorasyonu ile ilgili çalışmalar
- Bölgedeki eski eserlerin ziyaret edilebilmesi ve/veya arkeolojik çalışmaların gerçekleştirilebilmesi için Eski Eserler ve Müzeler Dairesi tarafından gerekli ve uygun görülecek gelişmeler
3290
3.2 Esentepe Vikla-Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı III. Derece olarak Sınıflandırılan Parseller:
(Harita üzerinde Sarı ile renklendirilmiştir.)
Pafta/Harita: Girne-Esentepe Ada Blok:175
Parsel: 9,10,18,24,26,27,31,32
(Eski XIII.13.W2 parsel 2,4,30,31,41+42+43)
XIII.21.W1, Parsel 4, XIII.21.W2 parsel 26,27
Pafta/Harita: Girne-Esentepe Ada Blok:174
Parsel: 1,2,3,16,17,19,20,21,22,23,24,26,27,28,29,30
(Eski XIII.21.W1, Parsel
2,3,4,5+302.4,302.5,9,10,11/1,12,12/1,13,14,15,65/1,65/2,67,68)
3.2.1 Üçüncü (3.) Dereceyle sınıflandırılan bölgelerdeki eserler:
Üçüncü (3.) dereceyle sınıflandırılan bölgeler; Birinci (1.) Dereceyle sınıflandırılan bölgelerde bulunan Mezar yapıları, kaya kesim izleri ihtiva eden taş ocakları, kuyu-havuz gibi oluşumlar ve mimari yapı kalıntılarının olası yayılım alanıdır.
3.2.2 Üçüncü (3.) Dereceyle sınıflandırılan bölgelerde kullanım biçimi ve öngörülen gelişme ve geliştirme ilkeleri:
Bu bölgede her türlü tarımsal amaçlı faaliyet yapılabileceği gibi inşai ve fiziki müdahale gerektirecek gelişmeler 60/1994 sayılı Eski Eserler Yasası'nın 9. Maddesinin (4)'üncü ve (5)'inci fıkra kuralları çerçevesinde uygun görülecek ilke, kural ve koşullara bağlı olarak yapılabilecektir. Ancak bu bölgelerde gelişmenin gerçekleştirilebilmesi ve/veya böyle bir gelişmeye izin verilebilmesi için Eski Eserler ve Müzeler Dairesi'nin gözetim ve denetiminde olmak kaydı ile arazilerin belirlenecek yerlerine mülk sahibi tarafından sondaj çukuru açtırılması koşuldur. Sondaj çalışması sonrasında açığa çıkan bulgular ışığında buradaki gelişme uygulamalarına yasal çerçevede izin verileceği gibi, içinde eski eser tespit edilmesi durumunda özelliklerine bağlı olarak I. Derece ile sınıflandırılan bölgelere dahil edilebilecektir.
Sonuç: 60/94 Eski Eserler Yasası'na uygun olarak Müdürlüğümüzce oluşturulan komisyonumuz, Esentepe Vikla – Limenari (Ağıllar) Arkeolojik Sit Alanı tespit ve derecelendirme çalışmaları tamamlanmıştır.
3292